Του Δρος Μ. Βαρβούνη στην έντυπη εφημ. “Κιβωτός της Ορθοδοξίας”
Οι λαϊκοί πολιτισμοί των λαών της Ευρώπης, τόσο στις παραδοσιακές, όσο και στις σύγχρονες και νεωτερικές εκφράσεις τους, παρουσιάζουν, τουλάχιστον σε κάποια βασικά ζητήματα, ουσιώδεις συναρμογές. Η καταγραφή, μελέτη και κατάλληλη πολιτισμική αξιοποίηση αυτών των συναρμογών μπορεί να οδηγήσει στην πολιτισμική ομογενοποίηση των λαών. Υπό το πρίσμα αυτό η έννοια και η πρακτική της ευρωπαϊκής ενοποίησης, στον πολιτισμικό τομέα, δεν πρέπει να εκδηλώνεται ως ισοπέδωση, αλλά να εκλαμβάνεται ως ανάδειξη των ιδιαιτεροτήτων κάθε λαού, ώστε με την κατάλληλη καλλιέργειά τους η πρακτική του αλληλοσεβασμού να οδηγεί σε αναγνώριση και ανάδειξη της ιδιαιτερότητας του άλλου.
Η πληθυσμιακή, η οικονομική και η πολιτική υπεροχή δεν είναι πρόσφορο να αποτελούν πολιτισμικά κριτήρια, καθώς η προσφορά και η πολιτιστική ιδιοπροσωπία κάθε λαού δεν κρίνονται από παρόμοια μέτρα και μεγέθη. Καθώς οι απόλυτες και ανελαστικές αξιολογικές τοποθετήσεις σπάνια συμβάλλουν αποτελεσματικά στην κατανόηση και ερμηνεία του φαινομένου του πολιτισμού, είναι οι κοινές καταβολές που θα οδηγήσουν στην ισότιμη αντιμετώπιση των επιμέρους εθνικών πολιτισμικών παραδόσεων, όχι η ισχύς των φορέων τους.
Μια τέτοια πολιτική διαδικασία προϋποθέτει την ύπαρξη ορισμένων, ελάχιστων έστω, κοινών δεδομένων στη βάση των τοπικών αυτών λαϊκών πολιτισμικών συστημάτων, μερικά από τα οποία μάλιστα επισημάνθηκαν προηγουμένως. Και βέβαια εδώ ελλοχεύει ένας σημαντικός κίνδυνος, που μπορεί να ανατρέψει τους ανάλογους σχεδιασμούς, δεδομένου ότι η όποια επέκταση των χωρών – μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης οφείλει να συνυπολογίζει μαζί με τα υπόλοιπα – πολιτικά, στρατηγικά, οικονομικά κ.λπ. – και τα πολιτισμικά δεδομένα, καθώς οι ευρωπαϊκοί λαοί δεν αρκεί μόνο να θέλουν, πρέπει και να μπορούν να συνυπάρξουν στα πλαίσια του ίδιου πολυεθνικού σχηματισμού. Σε διαφορετική περίπτωση, μια Ευρωπαϊκή Ένωση που θα στηρίζεται μόνο σε οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα πρέπει να εγκαταλείψει οριστικά το όραμα μιας ουσιαστικά ενωμένης Ευρώπης, και να προσαρμοστεί στην ιδέα μιας οικονομικής ή πολιτικής και στρατιωτικής, οπωσδήποτε όμως χαλαρής, συμμαχίας.
Εφόσον λοιπόν οι επιμέρους λαϊκοί πολιτισμοί – ανάμεσα στους οποίους και ο ελληνικός λαϊκός πολιτισμός με τις ισχυρές αρχαιοελληνικές και χριστιανικές καταβολές του – αποτελούν την λυδία λίθο για την επιτυχία της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ενοποίησης, η Λαογραφία είναι το επιστημονικό εργαλείο για την ανακάλυψη, μελέτη και ανάδειξη των επιμέρους παραγόντων της επιθυμητής και επιδιωκόμενης σύγκλισης. Ειδικότερα η Ελληνική Λαογραφία, καταδεικνύοντας τον πλούτο, την πολυμορφία και τη σημασία των τοπικών παραλλαγών του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού, μπορεί να αποτελέσει την βασικότερη ίσως ελληνική συμβολή στην διαδικασία αυτή. Κι αυτό δεδομένου ότι ο ελληνικός λαϊκός πολιτισμός έχει ήδη διαχρονικά προσελκύσει το ενδιαφέρον Ευρωπαίων και Αμερικανών, κατά κύριο λόγο, κοινωνικών επιστημόνων, οι οποίοι από την σκοπιά κυρίως της Λαογραφίας, της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και της Ευρωπαϊκής Εθνολογίας έχουν μελετήσει πολλές και καίριες πτυχές του, δημοσιεύοντας σχετικές μελέτες.
Από την άλλη πλευρά, αρκετοί Έλληνες λαογράφοι έχουν επαρκώς προβάλει τον λαϊκό πολιτισμό της χώρας τους στο εξωτερικό, τόσο στις παλαιότερες παραδοσιακές, όσο και στις σύγχρονες νεωτερικές εκδηλώσεις του, καλλιεργώντας το σχετικό ενδιαφέρον και έξω από τα σύνορα της Ελλάδας. Έτσι, θα μπορούσε κανείς βάσιμα να υποστηρίξει ότι η Ελληνική Λαογραφία και το έργο της μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην κοινή ευρωπαϊκή προσπάθεια για την σύγκλιση των λαών της ηπείρου μας, και για την ενοποίηση κρατών οικονομιών, συμφερόντων, πολιτικών και διπλωματικών δεδομένων και πολιτισμών, που περιλαμβάνονται σήμερα στην Ενωμένη Ευρώπη.
Κατά κανόνα, και υπό τις σύγχρονες συνθήκες, δύσκολα ένας πολυεθνικός σχηματισμός αντέχει στον χρόνο αν δεν στηρίζεται στην αλληλοκατανόηση, την αλληλογνωριμία και τον αλληλοσεβασμό των λαών που τον απαρτίζουν. Αυτό άλλωστε δείχνει και η ιστορική πορεία των μεγάλων αυτοκρατοριών του παρελθόντος, δεδομένου ότι, για παράδειγμα, η ενίσχυση της πολιτισμικής συνοχής είναι ο βασικός λόγος που διατήρησε ως τις μέρες μας ζωντανή τη μνήμη του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των επιγόνων του, αλλά και των κατακτήσεών του ως τα βάθη της Ασίας και τις υπώρειες του Καυκάσου. Και δεν είναι βέβαια τυχαίο ή συμπτωματικό το γεγονός ότι κατά την περίοδο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά και των διαδόχων του, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα η λαογραφική παρατήρηση και καταγραφή, η στροφή δηλαδή των ενδιαφερόντων των λογίων και στις εκδηλώσεις του λαϊκού πολιτισμού, όπως φαίνεται από την μελέτη της γραμματείας της περιόδου εκείνης.
Είναι βέβαια γνωστό το ότι τα σημαντικά και συστηματικά προγράμματα καταγραφής και μελέτης των εκφάνσεων και εκδηλώσεων του λαϊκού πολιτισμού δεν μπορούν να σχεδιαστούν και να πραγματοποιηθούν από ιδιωτικούς φορείς και μόνο, χωρίς την κρατική μέριμνα για την υλοποίησή τους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη διαθέσει πόρους για την προώθηση των διαδικασιών της πολιτισμικής σύγκλισης, κάτι που μπορεί να προωθηθεί με την δημιουργία μιας επιτροπής, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, που θα συντονίζει και θα προγραμματίζει ανάλογες λαογραφικές δράσεις στους λαούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναλαμβάνοντας και υφιστάμενες ήδη δομές, όπως λ.χ. η επιτροπή σύνταξης του Λαογραφικού Άτλαντα της Ευρώπης. Με τον τρόπο αυτό, οι σπουδές γύρω από τους λαϊκούς πολιτισμούς των λαών της Ευρώπης θα αποκτήσουν διεθνική προοπτική, προβολή και οργάνωση.
Η Ελληνική Λαογραφία είναι προετοιμασμένη για την ανάληψη ενός τέτοιου ρόλου. Οι βιβλιογραφικές εργασίες υποδομής που έχουν πραγματοποιηθεί, το πολύ και ποικίλο υλικό που έχει συγκεντρωθεί και η δράση των ακαδημαϊκών λαογράφων αλλά και των ερευνητών σε φορείς όπως το «Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας», της Ακαδημίας Αθηνών και η «Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία», φορείς που ανάγουν την ύπαρξή τους στον Νικόλαο Πολίτη και το έργο του, αποτελούν εγγύηση για την επιτυχία αυτή. Και βέβαια, η επαρκής γνώση του παραδοσιακού και του λαϊκού πολιτισμού των λαών της Ευρώπης μπορεί να οδηγήσει στην ανάλογη επαρκή γνώση των λαών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των χαρακτηριστικών, των νοοτροπιών, των αντιλήψεων και των τρόπων έκφρασής τους, με τις ταυτότητες και τις ετερότητες, τις ομοιότητες και τις διαφορές τους, κάτι που θα αποτελέσει αποτελεσματική βάση για την περιπόθητη ευρωπαϊκή ενοποίηση.