Του Δρος Μ. Βαρβούνη στην “Κιβωτό της Ορθοδοξίας”
Αποτελεί αναντίρρητη παραδοχή της θρησκευτικής Λαογραφίας το γεγονός ότι το επιστημονικό έργο της και το ερευνητικό αντικείμενό της σχετίζονται άμεσα με την Λειτουργική, τον σημαντικό και ενδιαφέροντα αυτόν κλάδο της θεολογικής επιστήμης. Και τούτο επειδή η Ελληνική Λαογραφία εξετάζει τις εκδηλώσεις του λαϊκού πολιτισμού του ελληνικού λαού, οι οποίες, όσον αφορά το σκέλος της παραδοσιακής θρησκευτικής συμπεριφοράς, κατά κανόνα κινούνται στο πλαίσιο της ορθόδοξης λατρευτικής ζωής, και δευτερευόντως ασχολούνται με άλλες ομολογίες και θρησκεύματα.
Η σχετική με τον Ιερό Νιπτήρα μελέτη του κυρίου Παντελή Λέκκου, η οποία πρόσφατα εκδόθηκε, αποτελεί την δεύτερη διδακτορική διατριβή του, με τίτλο: Ο Ιερός Νιπτήρας μεταξύ ορθοδόξου λαϊκού θεατρικού δρωμένου και εκκλησιαστικής ακολουθίας. Συμβολή στην Ελληνική Λαογραφία και στην ιστορία της λατρείας. Αποτελεί την πληρέστερη επιβεβαίωση της παραδοχής στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω, διότι με βάση το παράδειγμα της ακολουθίας του Ιερού Νιπτήρα καταδεικνύει ότι λαϊκή θρησκευτικότητα και εκκλησιαστικό λειτουργικό τυπικό κινούνται παράλληλα, σε άμεσα σχέση και συνάφεια μεταξύ τους.
Η μελέτη του κ. Λέκκου ξεκινάει με μια προλογική αναφορά στα σχετικά με τις συνθήκες εύρεσης και ανάθεσης του θέματος και τη συλλογή του υλικού, εστιάζοντας στην προϋπάρχουσα έρευνα και βιβλιογραφία του Ιερού Νιπτήρα ως εκκλησιαστικής Ακολουθίας και εθίμου στην Ανατολή και στην Δύση. Τίθενται τα ερωτήματα για την σχέση του με το λαϊκό θέατρο, τα θεατρικά στοιχεία που παρουσιάζει η Ακολουθία και η θέση του στην Λατρεία της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Το πρώτο κεφάλαιο ερευνά το θεολογικό υπόβαθρο του νιπτήρα στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση. Στην αρχή γίνεται λόγος για τις περιπτώσεις νίψης των ποδιών στην Παλαιά Διαθήκη και στην Καινή εκτός του γεγονότος του Νιπτήρα. Παρουσιάζονται τα περιστατικά από την Παλαιά Διαθήκη, όπου η τελετουργία της νίψης των ποδιών στηρίζεται στους κανόνες της παραδοσιακής φιλοξενίας και αποτελούσε έθιμο του Ισραήλ ως νομαδικού λαού, που παρέμεινε σε ισχύ ως τα χρόνια του Ιησού. Στην συνέχεια παρουσιάζονται οι αντίστοιχες περιπτώσεις νίψης των ποδιών στην Καινή Διαθήκη, εκτός του υπό διερεύνηση γεγονότος του Ιερού Νιπτήρα. Ακολούθως, παρουσιάζεται και αναλύεται το κυρίως γεγονός του Ιερού Νιπτήρα κατά την διάρκεια του Μυστικού Δείπνου, με την απαραίτητη αγιογραφική θεμελίωση και ανάλυση του κειμένου από το κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο (13, 1-20), τον προβληματισμό για την σχέση του Ευαγγελίου αυτού με τα υπόλοιπα Ευαγγέλια, το γνωστό στη σχετική βιβλιογραφία ως «Συνοπτικό Πρόβλημα», και παρατίθεται ο προβληματισμός για τον χαρακτήρα και τον χρόνο τέλεσης του Μυστικού Δείπνου και του Νιπτήρα, αν δηλαδή αποτέλεσε Πασχάλιο Δείπνο.
Ακολουθεί η πατερική ερμηνευτική προσέγγιση, με τον προβληματισμό των διδασκάλων της Εκκλησίας για το νόημα της πράξης αυτής του Ιησού και το μήνυμα που κομίζει στους πιστούς. Παρατίθενται οι θεολογικές απόψεις Πατέρων της Ανατολικής Εκκλησίας που ερμηνεύουν το γεγονός του Νιπτήρα. Το υποκεφάλαιο ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα για την θεολογική σημασία του Νιπτήρα στην πατερική ερμηνευτική παράδοση. Το σύνολο των Πατέρων βλέπουν τον Νιπτήρα ως υπόδειγμα σχέσης και διακονίας, ένα παράδειγμα ταπείνωσης και θυσιαστικής διάθεσης λίγο προ του Πάθους. Ταπείνωση – Προτροπή να Τον μιμηθούν οι Απόστολοι υπηρετώντας τον κάθε άνθρωπο χωρίς διάκριση – Προετοιμασία για τις δυσκολίες στην αποστολή τους στον Κόσμο είναι το τρίπτυχο που εντοπίζουν οι Πατέρες για την πράξη αυτή του Χριστού.
Ακολουθούν τα σχετικά με την τελετή του ιερού Νιπτήρα και την ιστορική εξέλιξή της έως τον 14ο αιώνα: εξετάζονται οι απαρχές της τελετής στην Δύση, όπου η πρώτη αναφορά σ’ αυτήν εντοπίζεται στον 48ο Κανόνα της Συνόδου της Ελβίρας (300-306). Στη συνέχεια παρουσιάζεται η εξέλιξη του στη Δύση ως τα τέλη του 7ου αιώνα και παρατίθενται οι απόψεις για τον Νιπτήρα επιφανών Λατίνων διδασκάλων ως την 17η Σύνοδο του Τολέδο και τον 3ο Κανόνα της που επέβαλε την τέλεση του Νιπτήρα παντού στη Δύση. Ακολουθεί η αναφορά στην εξέλιξη του Νιπτήρα στην Ανατολή, αρχικά στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων, όπου και εντοπίζεται η αρχή του Νιπτήρα στην Ανατολή. Αυτό είναι και αναμενόμενο διότι στα Ιεροσόλυμα έλαβε χώρα το γεγονός και η τοπική Εκκλησία είχε ενσωματώσει ως αναπαράσταση στον λειτουργικό κύκλο του Πάσχα.
Η πρώτη αναφορά σε τελετή Νιπτήρα χρονολογείται τον 5ο αιώνα και προέρχεται από το Γεωργιανό Κανονάριο και ακολουθεί η Ακολουθία στο Αρμενικό Ευχολόγιο του 9ου-10ου αιώνα. Το χειρόγραφο 43 της Μονής του Τιμίου Σταυρού, του έτους 1122, είναι η σημαντικότερη πηγή για την Ακολουθία αυτή στα Ιεροσόλυμα καθώς περιλαμβάνει το Τυπικό του Ναού της Αναστάσεως, με πλούσια τυπική διάταξη και τα πρώτα δραματοποιημένα στοιχεία. Με βάση τα στοιχεία που διαθέτει, ο κ. Λέκκου συμπεραίνει ότι οι Ακολουθίες του Νιπτήρα στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων δείχνουν μία τάση για εξέλιξη από τις απλές δομές στις πιο σύνθετες και μία αυξανόμενη διάθεση να δραματοποιήσουν τα γεγονότα της ζωής του Ιησού εντός ιερών Ακολουθιών.
Κατόπιν ο κ. Λέκκου παρουσιάζει τον ιερό Νιπτήρα στην Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, όπως αυτή παρουσιάζεται στην χειρόγραφη παράδοση, χρονολογημένη από τον 8ο έως τον 13ο αιώνα. Για την εμβρίθεια και την ακρίβεια της μελέτης του, αξίζει να αναφερθεί ότι μελετήθηκαν οι Ακολουθίες του Νιπτήρα που περιλαμβάνονται στο Βαρβερινό Ευχολόγιο, στο χειρόγραφο 266 της Πάτμου, στο Τυπικό της Μεγάλης Εκκλησίας, στο χειρόγραφο Sinai Gr 734-735, όπου μάλιστα θησαυρίζονται δύο Ακολουθίες, στο χειρόγραφο Sinai Gr 150, στο χειρόγραφο Vatopedi 1488, στο Ευχολόγιο Κωνσταντινουπόλεως, στο Προφητολόγιο, στο χειρόγραφο Dresden 104, στο χειρόγραφο Messina Gr 115, στο Τυπικό που περιλαμβάνεται στα χειρόγραφα St. Sophia 1136 και Synodal 330, στα Ευχολόγια της Κρυπτοφέρρης Γ.β. VII και Γ.β. XI, στα Τυπικά των Μονών της Κωνσταντινουπόλεως Ευεργέτιδος, Κεχαριτωμένης και Παντοκράτορος, στον Γεώργιο Κωδινό ή Ψευδοκωδινό και στο Τυπικό του κώδικα Par. Gr 402.
Το ζήτημα όμως είναι ιδιαιτέρως σημαντικό, γι’ αυτό και θα συνεχίσουμε και στο επόμενο σχετικό άρθρο μας.