Του Δημητρίου Λυκούδη, Δ/ντου Σύνταξης της εφημ. “Κιβωτός της Ορθοδοξίας”
Θα ξεκινήσω με ένα απόσπασμα από – τί άλλο; – το αγαπημένο σε εμένα Γεροντικό, το οποίο, χωρίς δεύτερη σκέψη, στάθηκε μόνιμος και αδιαμαρτύρητος συνοδοιπόρος στα ξενύχτια μου, ακούγοντας πολλές ρητορικές κραυγές μου, τότε και τώρα που, γονατιστός, αναζητούσα το Θεό στο διάβα μου και μέσα μου…
Λέγει ο Ευάγριος ο Ποντικός, Μοναχός που διακρίθηκε σε πολλά χαρίσματα, μα πιότερο σε αυτό της θείας, ουχί της ανθρωπίνης μόνο, της θείας διακρίσεως: «Με όλη σου τη δύναμη να νηστεύεις μπροστά στον Θεό. Η νηστεία αυτή θα καθαρίσει τις ανομίες και τις αμαρτίες σου· συμμορφώνει την ψυχή, αγιάζει το φρόνημα, διώχνει τους δαίμονες και μας αξιώνει να πλησιάζουμε τον Θεό. Αν φας μια φορά την ημέρα μη θελήσεις και δεύτερη, για να μη γίνεις πολυδάπανος και για να μη κλονιστεί το φρόνημα σου. Έτσι θα σου μείνει περίσσευμα για να κάνεις αγαθοεργίες και θα νεκρώσεις τα πάθη του δικού σου σώματος».
Και συμπληρώνει: «Κι αν τύχει να συναντηθείς με αδελφούς και χρειαστεί να φας και δύο και τρεις φορές, μη στενοχωρηθείς, αλλά αντίθετα να χαρείς που υπάκουσες σε μια ανάγκη και να ευχαριστείς τον Θεό που ακολούθησες τον νόμο της αγάπης και που ο ίδιος ο Θεός θ’ αναλάβει τη διαχείριση της ζωής σου. Και ακόμη θα συμβεί κάποτε να αρρωστήσεις και να χρειαστεί να φας δύο, τρεις ή πολλές φορές, αλλά μη λυπηθείς· δεν είναι ανάγκη να συνεχίζεις τους κόπους της άσκησης και σε καιρό αρρώστιας, αλλά να υποχωρείς σε μερικά για να μπορέσεις ακριβώς να συνεχίσεις την άσκηση σου».
Θεία διάκριση: σε τί διαφέρει από την ανθρώπινη; Η πρώτη κατέρχεται ως δωρεά του Θεού στον άνθρωπο όταν συντρέχουν οι προυποθέσεις της ωκεάνειας ταπεινώσεως και της αγνότητος ψυχής και σώματος, το τονίζω, ψυχής και σώματος. Η δεύτερη, με τη σειρά της, είναι επιστρατεύσιμη στον άνθρωπο όταν αυτός είναι ¨λειτουργημένος¨ και αποτελεί σαφέστατη και απαράβητη προυπόθεση για να προσελκύσει και τη δεύτερη. Με άλλα λόγια, η πρώτη είναι άμεσα δώρο του Θεού στον άνθρωπο, η δεύτερη έμμεσα, μέσω των χαρακτηριστικών του «κατ΄εικόνα» και της ελευθερίας της βουλήσεως.
Να το γράψω και αλλέως: όπου θεία διάκριση, εκεί…ως επόμενοι τοις αγίους πατράσι!
Σας έχω αναφέρει ξανά στο παρελθόν – δε θυμάμαι – για την Κυνική Σχολή στην Αθήνα; Αρχηγέτης των Κυνικών θεωρείται ο Διογένης, ο γνωστός, με το φανάρι (εκοιμήθη στα 323 π.Χ.). Λέγεται πως η φιλοσοφία των Κυνικών, όμως, ξεκινά με τον Αθηναίο φιλόσοφο Αντισθένη (445 – 365 π.Χ.), ο οποίος εχρημάτισε μαθητής του Σωκράτη. Στη διδασκαλία του στηρίχθηκαν οι θέσεις των κυνικών.
Ο Αντισθένης θαύμαζε την ανεξαρτησία του Σωκράτη και την προσδιόριζε, μαζί με την αυτάρκεια, ως ιδανικό και σκοπό της ζωής. Η αρετή, υποστήριζε, είναι η απαλλαγή από όλα τα γήινα αποκτήματα και όλες τις γήινες ικανοποιήσεις. Για να αποκτηθεί, χρειάζεται καρτερία, είναι «εν ενεργεία» και όταν αποκτηθεί, παραμένει κτήμα αιώνιο και εσαεί!
Να το γράψω και αλλέως: όπου η αρετή θεωρείται απόκτημα ανθρωπίνων και μόνο πράξεων και ενεργημάτων, εκεί…ουχί επόμενοι τοις αγίοις πατράσι!
Ο Κωστής Παλαμάς, που διετέλεσε Γραμματέας του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και διέμενε, τα τελευταία χρόνια της ζωής του, επί της οδού Ακαδημίας, στο κέντρο της Αθήνας, γράφει: «Αλλ΄ υπάρχει ευτυχία; Υπάρχουν κάποιες σταλαγματιές χαράς στη θάλασσα της πίκρας, που αξίζει να τις ρουφάμε» (Γράμματα στη Ραχήλ, εκδ. Εστία, Αθήνα 1985, σελ 46).
Και ο μεγάλος σε εμένα Λ. Τολστόη, και αδικημένος ταυτόχρονα από την Ιστορία, τόνιζε πως όταν αρρώσταινε, οι στιγμές εκείνες ήταν οι ωραιότερες της ζωής του. Επικοινωνούσε τότε ευκολότερα με τους κόσμους του.
Να το γράψω και πάλι αλλέως: όπου το κέντρο βάρους μετατοπίζεται από το Θεό στον άνθρωπο, διαγράφοντας το Θεό, εκεί…ουχί επόμενοι τοις αγίοις πατράσι!
Διαβάζω στο Συναξάρι της 16ης Φεβρουαρίου για τον Όσιο Φλαβιανό. Ασκήτευε σε ένα κελί στο βουνό επί 60 συναπτά έτη. Όλα αυτά τα χρόνια δεν είδε άνθρωπο. Μια φορά την εβδομάδα, έβγαζε τα χέρια του και έπαιρνε βρεγμένα όσπρια, χωρίς να τον δει κανείς, χωρίς ο ίδιος να δει κανέναν! Και, έτσι, πέρασαν 60 αναχωρητικά χρόνια…
Να το γράψω αλλέως: όπου εν Χριστώ αφάνεια, εκεί… ως επόμενοι τοις αγίοις πατράσι!
Τη Φιλοκαλία επιστρετεύω, λόγους του Μεγάλου Αντωνίου, που δεν ήξευρε να γράφει τίποτε! Διασώθηκαν, μεταξύ άλλων, και τα κάτωθι: «Οι γινώσκοντες τον Θεόν, πληρούνται πάσης αγαθής ευνοίας και των ουρανίων επιθυμούντες, των βιοτικών καταφρονούσιν. Οι δε τοιούτοι, ούτε πολλοίς αρέσκουσιν, ούτε πολλοίς αρέσκονται» (τόμος Α΄, εκδ. Αστήρ, σελ. 2)
Να το γράψω αλλέως πάλιν και πολλάκις: όπου ψυχές σήμερα που ¨ούτε πολλοίς αρέσκουσιν, ούτε πολλοίς αρέσκονται¨, εκεί…ως επόμενοι τοις αγίους πατράσι.
Όσοι διαβάζετε συχνά πυκνά όσα μεταφέρω εδώ στο χαρτί, γνωρίζετε καλώς πως τρέφω θείο σεβασμό στον Όσιο Ιουστίνο τον Πόποβιτς, αυτόν τον αστέρα της Δογματικής Θεολογίας του περασμένου αιώνος.
Γράφει έξοχα ο ιερός πατέρας: «Κάθε άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει την αλήθεια και να επιτύχει την ανάπτυξή του σε όλες τις τελειότητες της αληθείας, αν , με όλο του το είναι, οικοδομηθεί στο θεναθρώπινο σώμα της Εκκλησίας και ενωθεί παντοτεινά με την Κεφαλή Της, τον Θεάνθρωπο Χριστό. Δηλαδή, παραμένουμε ενωμένοι με την Κεφαλή, όταν με όλο το είναι μας υπάρχουμε στο σώμα της και μετέχουμε με πληρότητα στη ζωή της» (Δογματική, Ορθόδοξη Φιλοσοφία της Αλήθειας, σελ. 113).
Και προσθέτει: «Η Αλήθεια ενσαρκώθηκε, ενανθρώπησε, ανθρωποποιήθηκε. Όποιος εκπίπτει από Εκείνον, αμέσως χάνεται. Γιατί, όπως ακριβώς από τον νουν μεταδίδεται διά των νευρώνων σε όλο το σώμα το νοητο πνεύμα και από την κεφαλή κάθε άισθηση και κίνηση, έτσι και ολόκληρο το σωμα της Εκκλησίας επιχορηγείται από τον Χριστό, λαμβάνει, δηλαδή, την ζωή και την πνευματική πρόοδο» (Αυτόθι, σελ. 114).
Σύγχρονη ορθόδοξη εκκλησιολογική και εκκλησιοκεντρική αποτύπωαση του ορθοδόξου και ορθοπράκτου φρονήματος, μιας και ο Όσιος πατέρας, μύστης των κοινωνός της θείας μακαριότητος, για να δανειστώ λόγια του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, βίωνε έμπονα την αυτογνωσία, διατρανώνοντας διά βίου ότι η ηθική διαγωγή δεν είναι κυρίως γνωσιολογικό πρόβλημα, αλλά θεμελιώνεται στο «πρόσεχε σεαυτώ».
Εισέτι, υποστηρίζει: «Ο άνθρωπος βρίσκεται στον κόσμο για να εξουσιάζει αυτόν και τα στοιχεία του, διά του Θεού Λόγου. Όμως, εκτός Εκκλησίας, ο άνθρωπος υποδουλώνεται στα στοιχεία του κόσμου, δεν τα εξουσιάζει. Τότε, ο άνθρωπος καθίσταται πραγματολάτρης, ειδωλολάτρης […] Γι αυτό οι ανθρώπινες εντολές και επιστήμες δεν αποτελούν παρά κατ΄ επίφασιν σοφία, εσωτερική ερημιά και θάνατο…μπορούν να μας σώσουν από το κακό, την αμαρτία, το θάνατο;» (Αυτοθι, σελ. 116).
Να το γράψω αλλέως: όπου συνειδητά και ενεργά ακολουθείται ουχί η παρακολούθηση, αλλά η συμετοχχή μας εκκλησιοκεντρικά στα Μυστήρια της Εκκλησίας, εκεί…ως επόμενοι τοις αγίους πατράσι.
Σχετικά με την έννοια της νηστείας και τη θέση που αυτή καταλαμβάνει στην πνευματική ζωή του ανθρώπου, ο Όσιος Μάρκος ο ασκητής προσθέτει: «Μερικοί προσέχουν πολύ την είσοδο των φαγητών, αλλά αδιαφορούν για την έξοδο των λόγων. Δεν έχουν μάθει να διώχνουν την οργή απ’ την καρδιά τους και την επιθυμία από τη σάρκα τους. Όμως, έτσι μόνο κτίζεται η καθαρή καρδιά από το Πνεύμα που ανακαινίζει».
Να το γράψω αλλέως: όπου αυτοθέλητα απουσιάζει η οργή και ο θυμός απέναντι στους αδελφούς μας, εκεί…ως επόμενοι τοις αγίους πατράσι.
Θυμάμαι στιγμές από την όλη εν Χριστώ πολτεία και ησυχαστική βιωτή του Γέροντά μου, μακαριστού Αρχιμ. Εφραίμ, πρώην Δικαίου της Σκήτης Του Αποστόλου Ανδρέου στις Καρυές, του Σεραγιώτου. Έλεγε συχνά, σχεδόν σε κάθε ομιλία του, πως ο χριστιανός καλείται να είναι αρχοντικός! Και, μάλιστα, όχι απλά αρχοντικός για να εναρμονίζεται καλώς με την περιβάλλουσα κτίση, έλλογη και άλογη, για να προβάλει, δηλαδή, μια καλή ηθική εικόνα προς τους άλλους. Όχι έτσι! Αλλά αρχοντικός σημαίνει ανεξίκακος, πράος, μακρόθυμος, ιλαρός.
Τόνιζε χαρακτηριστικά: «Δε γίνεται, κατά το δυνατόν, να τηρείς ¨νουν Χριστού¨, να προσεύχεσαι αδιαλείπτως με την ευχή του Ιησού και να έχεις θυμό, φίλαυτες συνήθειες, κακόδοξες ροπές και υστερόβολυες ενθυμήσεις. Γιατί, τότε, κάτι δε γίνεται σωστά, κάτι κάμνεις λάθος, κάπου τα μπέρδεψες τα πράγματα…».
Να το γράψω αλλέως: όπου δεν είναι μπερδεμένα τα πνευματικά ζητήματα, εκεί…ως επόμενοι τοις αγίους πατράσι.
Για να κλείνω σιγά σιγά. Στο Συναξάρι της 15ης Φεβρουαρίου, προχθές, διάβασα και για τον Όσιο Ευσέβιο. Ίσως, είναι ο πλέον αποστεωμένος Όσιος, ή, καλύτερα, από τους πλέον αδύνατους, ως προς την ανθρώπινη δομή του σώματος, αναχωρητές στο Ορθόδοξο Αγιολόγιο. Μάλιστα, λέγεται πως ήταν τόσο αδύναμος και αδύνατος, που όταν έκανε περιοδεία στις πόλεις για Ιεραποστολή, πάντοτε ετεροκλήτος και ουδεπόποτε αυτόκλητος, ο κόσμος, και μόνο στη θέα του προσώπου του και στην όλη αδυναμία του σώματός του, τού έδινε ελεημοσύνη από οίκτο!
Να το γράψω και αλλέως: όπου ετερόκλητοι και ουχί αυτόκλητοι, ¨κήρυκες¨ εκεί…ως επόμενοι τοις αγίους πατράσι.
Να το γράψω αλλέως και τελικώς: αν και ο Όσιος Εφραίμ ο Σύρος λέγει πως ταπείνωση δεν είναι να μιλάς ταπεινωτικά για τον εαυτό σου, αλλά να μη λες τίποτε για τον ευατό σου, όπου θεολόγοι ως η ουτιδανότητά μου, εκεί… ΟΥΧΙ ως επόμενοι τοις αγίους πατράσι.