Όσοι ακούμε και διαβάζουμε για το Άγιον Όρος, τόσο η ιερότητα του χώρου αλλά και η ασκητική ζωή εκεί, οσίων και αυστηρών αναχωρητών, αναβιβάζει στα μάτια όλων την Αγιορείτικη Χερσόνησο σε τόπο «άβατο» για κάθε άνθρωπο της καθημερινότητας, αποκλείοντας εκ προοιμίου κάθε σύγκριση της ζωή των Μοναχών με τη δική μας.
Πώς είναι, όμως, η καθημερινότητα στον Άγιον Όρος, σήμερα;
Συναντήσαμε τον Καθηγούμενο Γέροντα της Μονής Εσφιγμένου, Αρχιμ. Βαρθολομαίο, ο οποίος, παρά τις πολλές πνευματικές και μοναστηριακές υποχρεώσεις του, αποδέχθηκε να μας πει δυο λόγια για τη ζωή στο ¨Περιβόλι της Παναγίας»¨.
Γ. Βαρθολομ.: Πολλοί φαντάζονται ότι η ζωή στο μοναστήρι είναι κάτι ασυνήθιστο, μακρινό από την πραγματικότητα και ίσως ακατανόητο για τον σύγχρονο άνθρωπο. Η αλήθεια είναι πολύ πιο απλή.
Η μοναστική ζωή είναι μια ανθρώπινη ζωή αφιερωμένη στον Θεό. Δεν είναι φυγή από τον κόσμο, ούτε μια προσπάθεια απομονώσεως από τα προβλήματα και τις δυσκολίες της ζωής. Ο μοναχός παραμένει άνθρωπος με αδυναμίες, ελαττώματα, αγωνίες και προβληματισμούς, όπως κάθε άλλος άνθρωπος. Η διαφορά βρίσκεται στον σκοπό και στον τρόπο της πορείας του.
Ο προορισμός του μοναχού δεν διαφέρει από εκείνον κάθε χριστιανού. Η ένωση του ανθρώπου με τον Θεό αποτελεί τον κοινό προορισμό όλων. Ο μοναχισμός δεν προτείνει έναν διαφορετικό σκοπό, αλλά έναν διαφορετικό τρόπο πορείας προς αυτόν. Πρόκειται για μια ολοκληρωτική αφιέρωση, για την ελεύθερη επιλογή να τοποθετήσει κανείς τον Θεό στο κέντρο κάθε στιγμής της ζωής του. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο χριστιανός που ζει μέσα στον κόσμο και ο μοναχός βαδίζουν σε διαφορετικά μονοπάτια, με κοινό όμως προορισμό. Η διαφορά δεν βρίσκεται στον τελικό σκοπό, αλλά στη μορφή του αγώνα.
-«Κ.τ.Ο.»: Ασφαλώς, αυτός ο αγώνας είναι δύσκολος.
- Γ. Βαρθολομ.: Το έργο αυτό δεν είναι εύκολο. Απαιτεί αγώνα, υπομονή και επιμονή. Ο μοναχός καλείται να αποβάλει συνήθειες, τρόπους σκέψεως και αντιλήψεις που έφερε μαζί του από τον κόσμο και οι οποίες πολλές φορές λειτουργούν ως φρένο στην πνευματική του πορεία. Πρόκειται για έναν αγώνα που δεν τελειώνει ποτέ, αλλά συνεχίζεται καθημερινά μέσα από μικρές και μεγάλες νίκες, πτώσεις και νέες αρχές.
Η ζωή στο μοναστήρι στηρίζεται στη σχέση εμπιστοσύνης με τον Ηγούμενο. Ο μοναχός, ελεύθερα και χωρίς κανέναν εξαναγκασμό, δίνει κατά τη μοναχική του κουρά την υπόσχεση της υπακοής. Στα μάτια πολλών ανθρώπων αυτό μπορεί να φαίνεται ως δέσμευση ή εξάρτηση. Για τον μοναχό όμως η υπακοή αποτελεί πηγή ελευθερίας. Μαθαίνει να αφήνει κατά μέρος το εγώ του, να εμπιστεύεται και να πορεύεται με ειρήνη ακολουθώντας την καθοδήγηση του πνευματικού του πατέρα.
Ο Ηγούμενος είναι ο πατέρας της αδελφότητας. Είναι εκείνος που ενθαρρύνει, συγχωρεί, παρηγορεί και καθοδηγεί. Είναι το πρόσωπο που διαφυλάσσει την ενότητα και την αρμονία της αδελφότητας. Δεν διοικεί με επιβολή, αλλά με αγάπη, διάκριση και προσωπικό παράδειγμα. Είναι ο φάρος που βοηθά τους μοναχούς να βρίσκουν ξανά τον προσανατολισμό τους όταν οι δυσκολίες, οι λογισμοί ή οι πειρασμοί σκοτεινιάζουν την πορεία τους.
-«Κ.τ.Ο.»: Πώς ξεκινάει η ημέρα στο μοναστήρι;
- Γ. Βαρθολομ.: Η ημέρα στο μοναστήρι αρχίζει πολύ νωρίς. Πριν από κάθε άλλη εργασία, ο μοναχός αφιερώνει χρόνο στον προσωπικό του κανόνα, την προσωπική του προσευχή, «κατά μόνας», μέσα στο κελί του. Στη συνέχεια συγκεντρώνεται με την υπόλοιπη αδελφότητα στον ναό για τον Όρθρο και τη Θεία Λειτουργία.
Οι ακολουθίες αποτελούν τον πυρήνα της μοναχικής ζωής. Δεν είναι απλώς μέρος του ημερήσιου προγράμματος, αλλά το βασικό έργο του μοναχού μαζί με την προσωπική προσευχή. Μέσα από τη λατρεία και τη συμμετοχή στα μυστήρια της Εκκλησίας καλλιεργείται η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό και νοηματοδοτείται ολόκληρη η καθημερινότητά του.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν επίσης οι αγρυπνίες και οι πρωινές ακολουθίες, διότι εμπεριέχουν και το στοιχείο της θυσίας. Ο μοναχός προσφέρει κάτι από τον ίδιο του τον εαυτό, την ξεκούρασή του, την άνεσή του, τον προσωπικό του χρόνο. Όχι επειδή ο Θεός έχει ανάγκη από αυτά, αλλά επειδή η θυσία φανερώνει την αγάπη. Με αυτόν τον τρόπο καλλιεργείται σταδιακά η σχέση με τον Θεό και αυξάνεται η διάθεση της προσφοράς.
Μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας, ακολουθεί, αναλόγως το τυπικό και την εορτή, το πρωινό ή, σε ορισμένες μονές, η πρωινή τράπεζα. Στη συνέχεια αρχίζει το καθημερινό πρόγραμμα των διακονημάτων.
-«Κ.τ.Ο.»: Τί είναι τα ¨διακονήματα¨;
- Γ. Βαρθολομ.: Τα διακονήματα είναι οι εργασίες που αναλαμβάνουν οι μοναχοί για την εξυπηρέτηση της αδελφότητας και των αναγκών της μονής. Άλλος είναι μάγειρας, άλλος φούρναρης, τραπεζάρης, κηπουρός, εκκλησιαστικός, οικονόμος, ταμίας, γραμματέας ή υπεύθυνος φιλοξενίας. Κάθε διακόνημα έχει τη δική του σημασία και συμβάλλει στη λειτουργία του συνόλου.
Μέσα στο μοναστήρι ο καθένας εξυπηρετεί τον άλλον. Η εργασία του ενός συμπληρώνει την εργασία του άλλου. Από αυτή τη συνεργασία γεννιέται μια αρμονία που αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της κοινοβιακής ζωής. Το μοναστήρι λειτουργεί ως ένα σώμα, όπου κάθε μέλος έχει τη δική του θέση και αποστολή.
Παράλληλα υπάρχουν και τα εργόχειρα. Αυτά συνδέονται συνήθως με ιδιαίτερες δεξιότητες ή χαρίσματα που διαθέτει ο κάθε μοναχός και τα οποία αξιοποιούνται προς όφελος της αδελφότητας. Αγιογραφία, ξυλογλυπτική, κατασκευή κομποσχοινιών, παρασκευή θυμιάματος και πολλές άλλες δημιουργικές ασχολίες αποτελούν μέρος της μοναχικής καθημερινότητας. Δεν μπορούν όλοι να κάνουν τα πάντα, αλλά ο καθένας προσφέρει ό,τι γνωρίζει και ό,τι μπορεί.
-«Κ.τ.Ο.»: Αυτές οι εργασίες συνεχίζονται και το απόγευμα;
- Γ. Βαρθολομ.: Το απόγευμα οι εργασίες διακόπτονται για την ακολουθία του Εσπερινού. Ακολουθεί η τράπεζα και στη συνέχεια το Απόδειπνο. Στο τέλος της ακολουθίας οι πατέρες βάζουν μετάνοια ο ένας στον άλλον, ζητώντας με αυτόν τον τρόπο συγγνώμη για τυχόν λάθη, παραλείψεις ή στενοχώριες που προκάλεσαν κατά τη διάρκεια της ημέρας. Κατόπιν λαμβάνουν την ευχή του Ηγουμένου και αποσύρονται στα κελιά τους. Εκεί έχουν χρόνο για προσωπική προσευχή, πνευματική μελέτη και περισυλλογή. Μόνο σε ιδιαίτερες περιπτώσεις, και πάντοτε με ευλογία, κάποιος συνεχίζει ένα διακόνημα που χρειάζεται να ολοκληρωθεί.
Όλη αυτή η καθημερινότητα μπορεί εξωτερικά να μοιάζει με ένα αυστηρά οργανωμένο πρόγραμμα. Για τον μοναχό όμως κάθε πράξη έχει βαθύτερο νόημα. Η προσπάθεια δεν εστιάζει στο αποτέλεσμα αλλά στη διάθεση του αγώνα. Όταν ο άνθρωπος προσκολλάται μόνο στο αποτέλεσμα, γεννιέται το άγχος. Όταν όμως αγωνίζεται με εμπιστοσύνη και αφήνει τα υπόλοιπα στην πρόνοια του Θεού, βρίσκει ειρήνη.
Γι’ αυτό είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο μοναχός δεν είναι ένας άγγελος που κατέβηκε από τον ουρανό. Είναι ένας άνθρωπος που προέρχεται από την ίδια κοινωνία με όλους μας, με τα χαρίσματα, τις αδυναμίες, τα λάθη και τις ιδιορρυθμίες που χαρακτηρίζουν κάθε ανθρώπινη ύπαρξη. Απλώς επέλεξε να αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του στην αναζήτηση του Θεού, προσπαθώντας καθημερινά να μετατρέπει την προσευχή σε ζωή και τη ζωή σε προσευχή.