Ομιλίες στην Ι.Μητρόπολη Αρκαλοχωρίου από τον Προηγούμενο της Ι.Μ. Αγίου Ιωάννου Πάτμου π. Αντίπα
«Χαίροις μετά Θεόν ἡ Θεός, τά δευτερεῖα τῆς Τριάδος ἡ ἔχουσα» Σεβασμιώτατε, σεβαστοί Πατέρες, ἀγαπητοί φίλοι, Φιλόται, ὑφηγηταί, μύσται καὶ θεωροί τῶν ἀλήπτων, μύσται τοῦ Λόγου, συνερασταὶ τῶν καλῶν, φιλόχριστον σύστημα – ὅπωςσυνήθιζε να προσφωνεῖ τό ποίμνιό Του, μέ την δυναμική καί τήν ἀμεσότητα τοῦ κοινωνοῦντος λόγου Του ὁ Μεγάλος Ἅγιος καί ἐκκλησιαστικός ρήτορας Ἀνδρέας ὁ Κρήτης. […]
«Χαίροις μετά Θεόν ἡ Θεός, τά δευτερεῖα τῆς Τριάδος ἡ ἔχουσα»
Σεβασμιώτατε, σεβαστοί Πατέρες, ἀγαπητοί φίλοι,
Φιλόται, ὑφηγηταί, μύσται καὶ θεωροί τῶν ἀλήπτων, μύσται τοῦ Λόγου, συνερασταὶ τῶν καλῶν, φιλόχριστον σύστημα – ὅπωςσυνήθιζε να προσφωνεῖ τό ποίμνιό Του, μέ την δυναμική καί τήν ἀμεσότητα τοῦ κοινωνοῦντος λόγου Του ὁ Μεγάλος Ἅγιος καί ἐκκλησιαστικός ρήτορας Ἀνδρέας ὁ Κρήτης.
Ἡ Κυρία Θεοτόκος μᾶς ἐπισυνάγει πάλι στήν περικαλῆ Μεγαλόνησο κάτω ἀπό τήν εἰκόνα Της, γιά νά τιμήσουμε τόν Ὑμνωδό Της, τόν πνευματικό ἀσματογράφο καί κειμενογράφο, τῶν Κρητῶν πολύρροον καί μελίρρυτον πηγήν, τόν Ἄγιο Ἀνδρέα Κρήτης καί μέσα ἀπό τό Ἔργο Του νά ἀνασυνθέσουμε πνευματικά το Πανάχραντο και Πανίερο Πρόσωπό Της.
Θά ἀνατρέξουμε σέ σκαιούς αἰρετικούς χρόνους καί θά θαυμάσουμε τό μεγαλεῖο τῶν Πατέρων πού κράτησαν μέ τήν Ποιμαντική Τους Βακτηρία ἀμετακίνητη καί βαθύριζο μιά περιδινουμένη Βασιλεύουσα. ‘Υπῆρξαν οἱ φρυκτωροί, δηλαδή οἱ ἱεροί φρουροί τῆς Ὀρθοδοξίας μας καί κυρίως τῆς Θεοτοκίας τῆς Παναγίας μας.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Στόν ἀπόηχο τῶν μεγάλων αἰρέσεων πού ταλάνιζαν την Αὐτοκρατορία, τοῦ Μονοφυσιτισμοῦ, τοῦ Μονοθελητισμοῦ καίτοῦ ὄψιμου Μονοενεργητισμοῦ, πού ἀπομονώναν τίς ἀνατολικές, κυρίως, κτήσεις ἀπό τό σῶμα της καί στήν σκιά τοῦ ἐξόριστου ἀπό την ἀδιαλλαξία τῆς Αὐλῆς ἀγίου Μάξιμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, θά γεννηθεῖ ὁ Ὅσιος ἠμῶν Πατέρας Ἀνδρέας Κρήτης, μιά ἀπό τίς μεγαλύτερες και πολυσχιδέστερες προσωπικότητες τῆς πνευματικῆς ζωῆς τοῦ Βυζαντίου.
Ὁ Ἄγιος Ἀνδρέας θά βαδίσει στόν αἰώνα τῆς ἔκρηξης τῶν δύο φάσεων τῆς εἰκονομαχικῆς ἔριδος, στόν καιρό τῶν Ἰσαύρων – ἀπό τό 726/730 ἔως τό 787 καί ἀπό τό 814 ὥς τό 843 π.Χ., πού θα ἀναδείξει τίς κυρίαρχες μορφές τῶν Ὁμολογητῶν Ἁγίων ἀλλά καί σπουδαίων ποιητικῶν φωνῶν, ὑμνογράφων καί ρητόρων,κυρίως τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ καί τοῦ Ἁγίου Γερμανοῦ τοῦ Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως.
Οἱ τρεῖς τους θά γίνουν ἡ τρίχορδη Θεομητορική λύρα, πού θα ἐπηχήσει λόγον καί μέλος ἀποκαθιστώντας τήν ὑπόσταση Της, καί θά ἀντιταχθοῦν σθεναρά στό κλίμα πολεμικῆς κατά τῶν ἱερῶν εἰκόνων πού στόχευε καί στό Πανίερο Πρόσωπο τῆς Κυρίας Θεοτόκου. Ὁ Ἄγιος Ἀνδρέας Κρήτηςθά συμβάλει καθοριστικά στήν Θεομητορική διδασκαλία τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας μας.
Ποιός εἶναι ὅμως ὁ συνόμιλος τῶν Ἁγίων Ἀγγέλων, ὁ Ἄγιος Ἀνδρέας Κρήτης;
1. Συναξάρι
Ὁ Ἅγιος Ανδρέας ὁ Ἱεροσολυμίτης, Ἀρχιεπίσκοπος Κρήτης, ὁ συνθέτης τοῦ ποιητικοῦ άριστουργήματος τοῦ Μεγάλου Κανόνος γεννήθηκε στή Δαμασκό τῆς Συρίας τό 660 μ.Χ., τόπο παρουσίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Ἐγγὺς Ἀνατολῆς ἀπό τόν καιρό ἀκόμα τῶν ἐπιγόνων τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου, μορφούμενου στούς Βυζαντινούς χρόνους στά Ἑλληνορθοδόξα Πατριαρχεῖα. Ὁ Ἅγιος ὑπῆρξε γόνος τῆς βαθύτατα εὐσεβοῦς καί εὔπορης οἰκογένειας τοῦ Γεωργίου καί τῆς Γρηγορίας, πρᾶγμα πού τοῦ ἐπέτρεψε νά λάβει σημαντική μόρφωση.
Κατά τήν ἡλικία ὅμως τῶν ὀκτώ ἐτῶν ὅπως μᾶς σημειώνουν οἱ βιογράφοι Του περιῆλθε σέ κατάσταση άλαλίας.
Τότε θά λάβει χώρα καί ἡ πρώτη θαυματουργική παρέμβαση τῆς Θεοτόκου, ἀφοῦ στόν ἱερό Ναό Της θεραπεύτηκε μέ θαυματουργικό τρόπο κατά τήν διάρκεια τῆς λήψης τῶν ἀχράντων Μυστηρίων. Τότε ὁ Ἀνδρέας θα μιλήσει.
Τό 675 θά μεταβεῖ στά Ἱεροσόλυμα μετά ἀπό ἔντονη ἐπιθυμία νά ἀφιερωθεῖ συνοδείᾳ τῶν γονέων του. Θά γνωρίσει τή μεγάλη κοινοβιακή Μονή τοῦ Ἁγ. Σάββα, θα ἐγκαταβιώσει σέ αὐτήν, θά σπουδάσει στήν περίφημη σχολή της, ἐμβαθύνοντας τόσο στή θύραθεν παιδεία, ἀφοῦ συναναστράφηκε μὲ τοὺς ἀρίστους τῶν Ἑλλήνων, ὅσο καί στήν πατερική διδασκαλία.
Ἡ φιλοπονία Του, τό ἄριστο ἦθος Του καί ἡ πνευματική Του πρόοδος ἀνταμείβονται μέπορεία ἀνέλιξης στό Πατριαρχεῖο: πατριαρχικός πρῶτος Γραμματέας, Πατριαρχικός Νοτάριος, Βοηθός Οἰκονόμος. Ὁ λαμπρός νέος κατέστη ταχύτατα: μοναχῶν στήριγμα, πτωχῶν τροφοδότης, προστάτης τῶν χηρῶν καί συμπαραστάτης ορφανῶν, ὑπερασπιστής των καταπιεσμένων καίπαρηγορία τῶν θλιβομένων.
Τό 680/681 ἡ Βασιλεύουσα ταλανίζεται ἀπό καινοφανεῖς αἰρέσεις πού προέρχονταν ἀπό τίς ἀνατολικές ἐσχατιές τῆς Αὐτοκρατορίας, τόν μονοθελητισμό καί τόν μονοενεργητισμό. Συγκαλεῖται ἡ ΣΤ΄ Οἰκουμενική Σύνοδος ἡ ὁποῖα καί θα καθορίσει ὅτι ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός ἔχει δύο θελήσεις καί δύο ἐνέργειες, θεϊκή και ανθρώπινη, ἡ Ἱερά Σύνοδος τοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων ἔστειλε μιά τριμελή ἐπιτροπή στήν Βασιλεύουσα, στήν ὁποῖα ἡγοῦνταν ὁ πάντα ἄριστος Ἀνδρέας, ἐκτιμώντας τήν δυνάμη λόγου καί πνεύματος τοῦ Ἁγίου πούμετέφερε στήν Κωνσταντινούπολη τήν συμπόρευση τοῦ Πατριαρχείου μέ τίς ἀποφάσεις τῆς Οἰκουμενικῆς Συνόδου.
Ὁ Ἅγιος δέν θά γυρίσει πίσω. Θά παραμείνει στην Κωνσταντινούπολη σέ εὐρύτερον καί ἀνετώτερον στάδιον δράσεως στήν ἐλεύθερη βασιλεύουσα μέ την συνδρομή τοῦ ἀγαπημένου Του φίλου, τοῦ Ἁγίου καίὈμολογητοῦ Γερμανοῦ, μετέπειτα Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως.
Μέ τήν προτροπή τοῦ Αὐτοκράτορος χειροτονεῖται Διάκονος καί τοῦ δίδεται τό ὀφφίκιο τοῦ Διακόνου τῆς ἱερωσύνης, και κατόπιν ἰερέας. Σύμφωνα μέ τό Συναξάρι τοῦ Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου στήν Ἁγία Σοφία τοῦ ἀνατέθηκε ἡ Διακονία τοῦ κηρύγματος.
Τά κηρύγματα καί οἱ ὁμιλίες Του, Τόν ἔκαναν να ξεχωρίσει ὡς ἐκκλησιαστικός ρήτορας, ὡς ἀστέρας παμφαέστατος, φωτίζων.
Ἀναπτύσσει τό ὁμιλητικό Του ἔργο,δημιουργώντας ἕνα ἰδιότυπο ὖφος μέεὐφράδεια καί λαγαρότητα, διάσπαρτο ρητορικῶν σχημάτων μέ δραματική ἔνταση καί μέ πνευματικό στόχο πάντα τήν μετάνοια.
Παράλληλα ἀσκεῖ πολυσχιδή μέριμνα στά ὀρφανά μέ ἄμεσο ἀποτέλεσμα «τόν ὀρφανισμόν ὀρφανίζει» καί μέ ἀδιαλείπτο ἐπισιτισμό τρέφει ὅλους τούς πτωχούς τῆς Κωνσταντινούπολης.
Ἀποτέλεσμα τῆς θαυμαστῆς δράσης Του εἶναι ὅτι τό 713 ἡ Ἐκλογή καί ἡ Χειροτονία Του στή Γόρτυνα Ἀρχιεπίσκοπος τῆς Ἁγιοτόκου Κρήτης.
Ἀπό τήν περίοδο αὐτή καί ὥς τό τέλος τῆς ζωῆς του ἀφοσιώθηκε στό ποιμαντικό του ἔργο, στην ἀγαπημένη Του Κρήτη. Ἡ Κρήτη τότε διαιροῦνταν σὲ δώδεκα ἐπισκοπές, ἡ ἕδρα τῶν πολιτικῶν καὶ ἐκκλησιαστικῶν ἀρχῶν βρισκόταν στὴ Γόρτυνα, κοντὰ στοὺς ἁγίους Δέκα.
Ἀναπτύσσει ἐξαιρετική ποιμαντική δράση, πολύπλευρο ἐκκλησιαστικό ἔργο, ἐπί τριάνταπερίπου ἔτη, μέ κέντρο τή Γόρτυνα.
Ἔχει μέγιστο ἐνδιαφέρον γιά τή λειτουργική τάξη καί τόν μοναχισμό τῆς Μεγαλονήσου, μέγιστο πατρικό και ἐμπράγματο ἐνδιαφέρον γιά τον ἄνθρωπο. Εἶναι ὁ παιδαγωγός, ὁσύμβουλος, ὁ φίλιος, ὁ συμπορευτής, καί ὁ παιδαγωγός.
Ἔκτισε και λειτούργησε Ξενώνα στή Γόρτυνα «παραμυθίας καί ἰατρείας», για αὐτούς πού καί σωματικά ἀλλά και ἀπό τη φτώχεια νοσοῦν, οἰκοδόμησε πτωχοκομεῖο, ἰατρεῖο, γηροκομεῖο, καί ξενοδοχεῖο.
Ἀνακαίνισε ἱερούς ναούς, ἔκτισε τόν ἱερό ναό τῆς «Παναγίας τῶν Βλαχερνῶν». Φρόντισε πρωτίστως για την πνευματική καλλιέργεια τῶν Κρητῶν. Ἀνέπτυξε σπουδαία κηρυκτική δραστηριότητα, πού ἀποτυπώθηκε στό πολύτομο ἔργο Του (ὁμιλητικό και ποητικό).
Ἐκεῖ ὅμως πού ἐμεγαλούργησε ἦταν στό ζήτημα τῆς καταπολεμήσεως τῶν αἱρέσεων και ἰδιαίτερα στή στάση του ἔναντι τῆς Εἰκονομαχίας, στήν ὁποία ἀντιτάχθηκε μέ ἰδιαίτερη σφοδρότητα ὑπερασπιζόμενος τήν ὀρθοπραξία τῆς ὀρθοδόξου πίστεως.
Ἀπεφάσισε ἄν και ὑπέργηρος καί καταπονημένος ἀπό τήν πολυετή και πολυσχιδή Διακονία νά μεταβεῖ τό 738 ἤ 739 στήν Κωνσταντινούπολη, για νά ὑπερασπιστεῖ τήν τιμή τῶν ἱερῶν Εἰκόνων. Ἔτσι καταγγέλλει τήν αἴρεση ἀποδεικνύοντας το ψεῦδος της και τη ματαιότητα τοῦ δόγματος τους, καί ἐπιστρέφει νικητής στην Μεγαλόνησο.
Οἱ ταλαιπωρίες πού ὑπέστη καί ὁ πόνος γιά αὐτή τη σκοτεινή περίοδο τόν κατέβαλαν ραγδαῖα. Κατά τή διάρκεια τοῦ ταξιδιοῦ τῆς ἐπιστροφῆς ἀσθένησε, ἀποβιβάστηκε στήν Ἐρεσό τῆς Λέσβου, ὅπου ἐκοιμήθηκε ὁσιακά. Τό Ἅγιο Λειψανό Του ἐνταφιάστηκε στίς 4 Ἰουλίου τοῦ 740 στην Ἐρεσό μακρυά ἀπό την πολυαγαπημένη Του Κρήτη.
Ὅμως οἱ Κρῆτες δέν Τόν ξέχασαν. Ἔτσι ἕνας Ἀγωνιστής Ἀρχιεπίσκοπος πού ἐγχάραξε και Αὐτός τήν πνευματική του γραμμή σπορᾶς στήν Μεγαλόνησο μετέβη κατά τήν ἑορτή τοῦ Ἁγ. Ἀνδρέου Κρήτης, μέ προσκυνητές, περί τό 1971. Ἦταν ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κρήτης Τιμόθεος, πού ὡς Γορτύνης καί Ἀρκαδίας φρόντισε νά περιέλθει ἀπό ἐκεῖ τεμάχιο τοῦ Ἱεροῦ λειψάνου τοῦ Ἁγίου, τό ὁποῖο φυλάσσεται στόν Ἱ. Καθεδρικό Ν. Ἁγ. Νεκταρίου Μοιρῶν.
2. Συγγραφικό Ἔργο
Ὁ Ἅγιος ἔχει να παρουσιάσει ἔνα λαμπρό συγγραφικό Ἔργο. Εἶναι ἀπό τούς πιο σημαντικούς συγγραφεῖς σέ ρητορικό και ὑμνογραφικό ἐπίπεδο. Οἱ λόγοι Του, τά ἐγκώμια και οἱ ὁμιλίες του εἶναι ὑποδείγματα ἔντεχνου λόγου.
Ὁ Ὁμότιμος καθηγήτης βυζαντινῆς φιλολογίας Θεοχάρης Δετοράκης ἀναφέρει πῶς ὅλα τά συναξάρια ὁμοφωνοῦν ὅτι ὁ Ἄγιος ἦταν ρήτορας καί ποιητής ἔνδοξος, ὁ ὁποῖος κατακόσμησε την Ἐκκλησία διά λόγων ἀλλά καί ἔργων.
Τό Ἔργο Του, εἰδολογικά χωρίζεται, σέ Ὁμιλητικό (ἔργα πρόζας) καί ὑμνογραφικό (ἔργο ποιητικῆς και μέλους).
Α) Οἱ Ὁμιλίες τοῦ Ἁγίου
Ἡ ρητορική φτάνει στό ἀποκορύφωμά της μέ την καλλιέργεια τῶν ἐγκωμίων στήν γραφίδα τοῦ Ἁγίου Ἀνδρέα. Τά ἐγκώμια του κανοναρχοῦνται ἀπό τήν θύραθεν ρητορική και θεματική του εἶναι ποικίλη (δεσποτικές καί θεομητορικές ἑορτές, μνῆμες Ἁγίων, γεγονότων. Χρησιμοποιεῖ τὸ α΄ πληθυντικὸ πρόσωπο, ἀπευθύνεται μέ ἰδιαίτερη στοργή και ἀγάπη στο ἀκροατήριό του προτρέποντας σὲ συνεγκωμιασμὸ τοῦ τιμωμένου προσώπου.
Ἠ Θεοτόκος εἶναι το Πρόσωπο πού πρωταγωνιστεῖ στα ἐγκώμια. Τό Γενέσιον τῆς ‘Υπεραγίας Θεοτόκου, ὁ Εὐαγγελισμός καί ἡ Κοίμηση εἶναι ἑορτές ἀπό τίς ὀποῖες ἀφορμοῦνται και καταλήγουν οἱ λόγοι. Στην λοιπή θεματική Του περιλαμβάνονται οἱ Δεσποτικές ἑορτές τῆς Γεννήσεως, τῆς Περιτομῆς, τῆς Ὑπαπαντῆς καί τῆς Μεταμόρφωσεως, ἐγκώμια στούς Ἁγίους Ἰωακείμ καί Ἄννα, στόν Τίμιο Πρόδρομο, στούς Ἀποστόλους, Ἰωάννη, Λουκᾶ, Τίτο,Ἰάκωβο. Εἰδική μνεία πρέπει να κάνουμε στο ἐγκώμιο Του για τούς Ἁγίους Δέκα Μάρτυρες τῆς Κρήτης.
Β) Υμνογραφία
Ὁ Ἅγιος Ἀνδρέας, εἶναι ἐπίσης ὁ ἐπιφανής ὑμνογράφος τοῦ 8ου αἰώνα ἀπό τούς πιο σημαντικούς τῆς ὅλης ὑμνογραφικῆς παραγωγῆς τῶν κανόνων.
Συγκαταλέγεται στήν χορεία τῶν ὑμνογράφων, ποὺ προέρχονταν ἀπὸ τὴ Συρία καὶ μάλιστα ἀπὸ τὴν πόλη τῆς Δαμασκοῦ,ὅπως ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός (676-749). Ὁ Ἅγιος ἐγκαινιάζει και μορφοποιεῖ πρότυπα εἴδη, ὅπως το ποιητικό εἶδος του κανόνα, καί τόν παγιώνει λειτουργικά στήν θέση τοῦ κοντακίου. Τοῦ ἀποδίδονται 122 κανόνες, με πιο γνωστό τόν Μέγα Κανόνα.Συγκροτείται ἀπό 250 τροπάρια και 11 εἰρμούς και ψάλλεται ολόκληρος την Ε΄ ἐβδομάδα τῶν νηστειῶν τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς.
Γ) Οἱ Θεομητορικοί Λόγοι τοῦ Ἁγίου Ἀνδρέα Κρήτης
Ὁ Ἅγιος συλλαμβάνει την πνευματική πορεία τῆς Θεοτόκου, ἐντός τοῦ ἄχρονου χρόνου τῆς θείας Οἰκονομίας, ἐκλεγμένης, προαναγγελμένης καί προτυπουμένης στίς Γραφές.
Ἠ Θεοτόκος εἶναι ἡ ἐκ τῆς Δαυϊδικῆς γενεᾶς, Διάκονος τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως πού ἐπανακινεῖ τόν ἱστορικό χρόνο σέ χρόνο Σωτηρίας, φανερωμένη μέσῳ ὑπερφυῶν σημείων, εἰκόνων, γεγονότων, προφητειῶν. Ἡ νέα Εὔα, τήν Ὁποία οἱ γεννήτορες Ἰωακείμ και Ἄννα συνέλαβαν θαυματουργικά. Σέ ὁρισμένο ἀπό τήν Θεία Οἰκονομία χρόνο μνηστεύθηκε τόν ἐπίσης ἐκ δαυϊδικῆς καταγωγῆς δίκαιο Ἰωσήφ. Ἡ παρουσία καί ἡ Διακονία τοῦ Ἰωσήφ ὡς μνήστωρ, στηρίζει το Μέγα Μυστήριον τῆςἐνανθρωπήσεως.
Ἡ ἐκούσια ἀποδοχή τῆς Διακονίας, κατά τόν ἱερό Πατέρα, πραγματοποιεῖται με τήν ἐπίσκεψη τοῦ Ἀρχαγγέλου Γαβριήλ στή Ναζαρέτ καί με τη ῥήση «ἰδού ἡ δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά τό ρῆμά σου».
Οἱ λόγοι Του καταλήγουν στήν κοίμηση Της ὅπου ἡ Θεοτόκος, ἡ ζωηφόρος Παρθένος καθορᾶται νεκροφόρος καί ἡ θεόμιλος, ἄφωνος.
Οἱ Λόγοι ὀνομαστικά εἶναι:
α) Ἐγκώμιον εἰς τὸ Γενέθλιον τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου.
β) Εἰς τὸ Γενέσιον τῆς Ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου. Μετὰ ἀποδείξεως ὅτι κατάγεται τοῦ Δαβίδ.
γ) Εἰς τὴν Γενέθλιον ἡμέραν τῆς παναμώμου Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας, καὶ ἀπόδειξις ἐκ Παλαιᾶς ἱστορίας, καὶ διαφόρων μαρτυριῶν, ὅτι κατάγεται τοῦ Δαβίδ.
δ) Εἰς τὴν ἁγίαν Γέννησιν τῆς Ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου, καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας.
ε) Εἰς τὸν εὐαγγελισμὸν τῆς ‘Υπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου.
στ) Εἰς τὴν κοίμησιν τῆς Ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου – τρεῖς λόγοι.
Θά ἀναφερθοῦμε σχηματικά σέ κάποιες ἀπό αὐτές τίς ὁμιλίες πού καταδεικνύουν τόν πλοῦτο και το βάθος τοῦ Θεομητορικοῦ Του χρωστήρα:
Ι. Ἡ Πρώτη ὁμιλία τοῦ Ἁγίου Ἀνδρέα ἀφορᾶ εἰς τό Γενέσιον τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου. Ὁ Ἅγιος ὁρίζει τήν ἑόρτιο ἡμέρα τῆς Θεοτόκου ὡς:• Ἀρχὴ τῶν πάντων,• Ἑορτή τῶν ἑορτῶν και πρώτη τῶν ἑορτῶν,• Ὁδό πού ὁδηγεῖ ἀπὸ τὸ δυσβάστακτο, δουλικὸ καὶ ὑποχείριο φορτίο τοῦ Νόμου καί τοῦ νομικοῦ γράμματος πρὸς τὸν ἐλαφρύ καὶ ἐλεύθερο δρόμο τῆς Χάριτος,• Μεθόριο,• Ἀντιπαραβολή τῆς ἀλήθειας με τά τυπικά σύμβολα,• Ἀνταλλαγή τοῦ παλαιοῦ μέ τό νέο,• Τέλος τοῦ Νόμου,• Ἀρχή χάριτος Χριστοῦ,• Κεφάλαιο εὐεργετημάτων Χριστοῦ,• Φύση ποὺ ἐκένωσε ἑαυτήν,• Γεγονὸς χαρᾶς,• Μέγιστο δῶρο Σωτηρίας,• Τό ἀκατάληπτο καὶ τό ἀκατανόητο Θαῦμα,• Τό φανερό ὅσο κρύβεται, καὶ τό ἄδηλο ὅσο φανερώνεται,• Ἡ Πανήγυρη,• Τοῦ γένους ἡ ἀνάπλαση,• Θεοχαρίτωτη ἡμέρα,• Ὁ Στέφανος ἀπὸ τὰ ὁλοκάθαρα ἄνθη ὅλων τῶν πνευματικῶν λειβαδειῶν τῆς Ἁγίας γραφῆς, • Τὸ ἀρχαῖο κάλλος.
Γιά τόν Ἅγιο, μέ τή Θεοτόκο ἡ παρθενία σεμνύνεται καί ἡ γέννηση προσκυνεῖται. Ἡ θεοδώρητη γέννησή της εἶναι συμβολή στό Ἔργο τῆς θείας Οἰκονομίας. Ὡς Θεομήτωρ ἐκπληροῖ τήν ὑπόσχεση τοῦ Θεοῦ στόν προφήτη καί Βασιλιᾶ Δαυΐδ.
Το Γεννέσιον τῆς Παναγίας εἶναι κοινή γιορτή ὄλης τῆς Κτίσης. Ἀγαλλιάζονται τὰ σύμπαντα σήμερα, καὶ ἡ φύση σκιρτᾶ. Εὐφραίνεται ὁ οὐρανὸς ἄνω, καὶ οἱ νεφέλες ραίνουν τήν γῆ δικαιοσύνη. Σταλάζουν τὰ ὄρη γλυκασμὸ, καὶ τά βουνά ἀγαλλίαση, διότι ὑψώθηκε τό κέρας τῆς σωτηρίας μας σέ ἕνα τέκνο τοῦ οἴκου τοῦ Δαβίδ.
Συμμετέχει κάθε εὐγνώμων ψυχή στὸν ἀνακαινισμὸ καὶ στὴν ἀνάπλαση τῆς Κτίσεως, ἀλλά και ὅλες οἱ γυναῖκες:
Οἱ στεῖρες, διότι ἡ ἄτεκνη καὶ στεῖρα Ἄννα ἐπαιδοποίησε τὴν θεόπαιδα Παρθένο.
Οἱ παρθένες γυναῖκες διότι ἡ ἄκαρπη γῆ γέννησε τὴν ἄσπορη γῆ.
Οἱ μητέρες διότι ἄγονη μητέρα τὴν ἄφθορη Μητέρα καὶ Παρθένο ἐγέννησε.
Ὅλες οἱ γυναῖκες, διότι ἡ γυναίκα εἶναι ἡ ἀπαρχὴ τῆς σωτηρίας μας.
Καί καταλήγει μέ τήν ποιητικότατη προσφώνηση: Μήτηρ τοῦ Πλάστη ἄνανδρος, ἀνόρθωσις τοῦ γένους.
Στήν συνέχεια παραθέτει τό μικρό συναξάρι τῆς Θεοτόκου και τῶν Γεννητόρων Της.Ἀναφέρεται εἰς τὸν Ἰωακεὶμ ὡς ἄνδρα πρᾶο καὶ ἐπιεικῆ, ἀνατραφέντα μέ τούς θείους νόμους, ὁ ὁποῖος διῆγε βίο σώφρονα, ἐλπίζοντας καὶ προσδοκῶντας τὸν Θεό, καὶ ἐγήρασκε ἄτεκνος, στερούμενος τοῦ ἀντιδώρου τῆς γενεᾶς.
Περὶ δὲ τῆς Ἁγίας Ἄννης λέγει ὅτι ἦταν φιλόθεος καὶ σώφρων, καταβεβλημένη ὅμως ὑπὸ λύπης, ἐπειδὴ ἦταν στεῖρα καὶ ἄτεκνη. Ἡ κοινὴ προσευχὴ καὶ τῶν δύο ἦτο νὰ τοὺς χαρισθῇ ἕνα τέκνο. Διά τῆς προσευχῆς ἐβλάστησεν ἡ πανάμωμος Παρθένος ὡς ἔνδοξος καρπὸς ἀπό δένδρο ἄκαρπο, ξηρό πού ποτίζονταν ὄμως ὑπὸ ζωοποιό ὕδωρ τῆς προσευχῆς. Ἐλύθησαν τὰ δεσμὰ τῆς στειρώσεως μέ τήν γόνιμο καὶ θερμή προσευχή.
Οἱ γονεῖς της, τὴν ἀφιέρωσαν εἰς τὸν Ναὸ στό πρῶτο ἄνθος τῆς ἡλικίας της· καὶ παρεδόθη ὡς μέγιστος θησαυρὸς σωτηρίας εἰς τὰ ἄδυτα, στα Ἅγια τῶν Ἁγίων. Ἐτρέφετο ἐκ τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ, ἕως ὅτου ἔφθασε ὁ καιρὸς τῆς μνηστείας, ὁ ὁποῖος πρὸ πάντων τῶν αἰώνων εἶχεν ὁρισθῆ δι’ Αὐτὴν.
ΙΙ. Ἔτερος Λόγος Του πού θα παρουσιάσουμε ἀφορᾶ εἰς τὸν εὐαγγελισμὸν τῆς ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου.
Ὁ Ἱερός Πατέρας ὁρίζει την Ἡμέρα τοῦ Εὐαγγελισμοῦ ὡς τήν ἄρρητο τῆς οἰκονομίας φανέρωση, τό πλήρωμα τοῦ χρόνου τῆς ἀποκατάστασης καί καθαρμοῦ τῆς ἀνθρώπινης φύσης.
Στον Εὐαγγελισμό τό ἔλεος και ἡ ἀλήθεια συναντήθηκαν μέ καρπούς τήν δικαιοσύνη καί τήν εἰρήνη. Δικαιοσύνη ὡς απόφαση κατά τοῦ διαβόλου καί εἰρήνη, ἡ ἐπὶ γῆς.
Ἡ ἄφιξη τοῦ Ἀρχαγγέλου Γαβριήλ γίνεται ἀφανῶς, «ἡσυχῆ καὶ ἠρέμα», σέ σιγή γιά νά διαφεύγει τήν προσοχή τοῦ ὄφεως, τοῦ ἀρχαίου. Ἀλλά καί ἡ Ναζαρέτ «ἀφανῶς» θά δεχτεῖ τον Βασιλέα Χριστό.
Ὁ Ἀρχάγγελος ἀπηύθυνε τό χαρμόσυνο ἀσπασμό καί τό μήνυμα τῆς Σωτηρίας.
Ἡ Παναγία ταράσσεται ἀπό το μήνυμα τοῦ Ἀρχαγγέλου, ὄχι ἀπό ἀπιστία, ἀλλά διότι ἦταν προσηλωμένη μόνο στήν οὐράνια θεωρία. Ἡ ταραχή δέν τήν κυριεύει ὁλοκληρωτικά. Ἐπιθυμεῖ να ἐξετάσει τά λόγια τοῦ Ἀρχαγγέλου. Ὁ Ἄρχων Γαβριήλ την καθησυχάζει τονίζοντας τό ὑπέρ φύσιν τῆς γεννέσεως τοῦ Κυρίου. Φωτισμένη ἀπό τήν Χάρι τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ἡ Θεοτόκος συγκαταβαίνει «Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατὰ τῷ ῥῆμά σου», ὁ Ἀρχάγγελος Γαβριήλ ἀποχωρεῖ καί ὁ ἅγιος ἀποδίδει δοξολογία στόν Τριαδικό Θεό.
ΙΙΙ. Ἐπόμενος λόγος τοῦ Ἁγίου εἶναι ὁ Λόγος ΙΒ΄, εἰς τὴν κοίμησιν τῆς ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου (15 Αυγούστου).
Στόν πρῶτο αὐτό λόγο γιά τήν Κοίμηση τῆς Θεοτόκου ἐπισημαίνεται ὅτι ὁ Κύριος κατέστησε τόν θάνατο «κοίμηση» καί «ἀνάπαυση» μέχρι τη δευτέρα παρουσία,μετάσταση «ἐκ τῶν φθαρτῶν πρός τά ἄφθαρτα».
Ἡ Ἁγία Κοίμηση τῆς Θεοτόκου ὅμως προσιδεάζει πρός τόν ὕπνο τοῦ πρώτου ἀνθρώπου, βίωση θανάτου πνευματικῶς καί ὑπερφυῶς.
Παρουσιάζεται ἀναδρομικά ἡ Παναγία ζωή Της, ἡ Θέωσή Της, τα μυστήρια πού Τήν αξίωσε ὁ Θεός νά βιώσει, ἡ λαμπρότητα, ὁ μακαρισμός τῶν ἀνθρώπων, καί ἡ μεγίστη εὐλογία νά εἶναι ἡ Μητέρα τοῦ Θεοῦ.
Πορεύεται μὲ τὴν δύναμη τοῦ λόγου του στὴν Γεθσημανὴ καὶ καλεῖ τοὺς ἀκροατές νὰ «αἰσθανθοῦν» τὸν τόπον. Γύρω ἀπὸ τὸ Ἄχραντον σῶμα τῆς Θεοτόκου εἶναι συναγμένοι οἱ Πατέρες, οἱ ὁποῖοι θαυμαστῶς μετεφέρθησαν διὰ νεφέλης, τὸ πλῆθος τῶν θεολήπτων Πατέρων, οἱ δώδεκα Ἀπόστολοι, ἱεράρχες ὁπως ὁ Ἅγιος Διονύσιος καὶ οἱ ἑβδομήκοντα μαθητές.
Ὅλοι οἱ Πατέρες, ὁμοθυμαδόν δοξάζουν μέ ὕμνους προεξάρχοντος τοῦ Ἁγίου Ἱεροθέου. Ἔμμένει στο Πανάγιο σκήνωμα τονίζοντας ὄτι τό διακατέχει μία ολόφωτη θεολαμπία Εἶναι σώμα «ζωαρχικό» ἀσύμβατο με το θάνατο. Μέ δέος ἀντικρίζουμε νεκρό τό σῶμα τῆς Ζωῆς.
ΙV. Στον δεύτερο λόγο Του, τόν ΙΓ΄ εἰς τὴν Κοίμησιν τῆς ‘Υπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου, θαυμάζει τό μέγα μυστήριο τῆς μετάστασης καί τήν θέση τῆς Παναγίας στό σχέδιο τῆς θείας Οἰκονομίας.
Συνδέοντας την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη μᾶς μιλᾶ για το θεοβάδιστο ὄρος τῆς Σιών. Εἶναι τό ὄρος φανέρωσης τοῦ μυστηρίου τῆς Θεοτόκου, ὁ τόπος τῶν προσευχῶν και τῶν γονυκλισιῶν Της, ὁ τόπος ὅπου διέμεινε μέχρι το τέλος της ἐπίγειας ζωῆς Της. Ὅλη ἡ Ἐκκλησία συνοδεύει τήν Θεοτόκο στόν τάφο Της μέ κάθε τιμή. Μεθίσταται μέ Σῶμα ἐνωμένο μέ τήν ψυχή, ἄφθαρτο, ἀνέπαφο. Ὡς ἐπιτομή τοῦ λόγου του, ὁ Ἱεροσολυμίτης ἱεράρχης ὁμολογεῖ τὴν ἀναξιότητά του νὰ πραγματευθῇ ὑψηλὰ θεολογικὰ νοήματα. Ἐξηγεῖ ὅμως τὴν τόλμη Του ὡς προσπάθεια νὰ διαλύσῃ τὴν σιωπὴ περὶ τοῦ μυστηρίου τῆς Θεομητορικῆς Κοιμήσεως καὶ ἀναπέμπει τὸν λόγον του εἰς δόξαν τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ.
V. Εἰς τὸν τρίτον καὶ τελευταῖον λόγον περὶ τῆς Κοιμήσεως, Λόγος ΙΔ΄, ὁ ἅγιος Ἀνδρέας ἀναφέρεται στοὺς ὕμνους ποὺ ἐψάλησαν πρὸς τιμὴν τῆς Θεοτόκου. Διηγεῖται τὴν θαυμαστὴ σύναξη τῶν Πατέρων ἀπό ὅλα τά μέρη τῆς γης, καί τῶν ψυχῶν τῶν Ἀγίων. Ἐν μέσῳ αὐτῶν τὸ σῶμα τῆς Παναγίας ὑπερυψωμένο, ἀκτινοβολεῖ φῶς. Οἱ Πατέρες, θεοφώτιστοι, ἀνέπεμψαν ἐνθεαστικοὺς ὕμνους, ὁμοίους τῶν ἀγγέλων, ἀνεκφράστους, πού τούς εἶχαν διδαχθεῖ ἀπό το Ἅγιο Πνεῦμα. Ὁ Ἅγιος ἀποδίδει θαυμάσια προσωνύμια στήν Θεοτόκο.
Ἡ Παναγία εἶναι:• ἡ ὁλοκλήρωση τῆς Διαθήκης τοῦ Θεοῦ μέ τόν ἄνθρωπο, • ἡ Κορωνίδα τῶν θείων χρησμῶν,• Ἀνεξάντλητη πηγή τῆς θείας ἀκτινοβολίας,• Ἡ καθαρή Παρθένος,• Ἡ ἐκπλήρωση τῶν θαυμασίων,• Ἡ ἐκπλήρωση τῆς θείας Οικονομίας,• Νεφέλη ὁλόφωτος,• Γῆ παρθενική, καθαρωτέρα όλων.
Ἀπορεῖ ὁ Ἅγιος, πως είναι δυνατό νά ἐνταφιαστεῖ ἀπό χέρια ἀνθρώπινα, αλλά και νά δεχτεῖ τό ἄσπιλο σῶμα της χῶμα. Ποιά μῦρα νά ἀλείψουν τό δοχεῖο τῆς θείας χάριτος; Ποιές προσευχές καί ποιά λόγια θά ὑμνήσουν τήν «ὡραία ὡς Ἱερουσαλήμ» πού ἡ ὀσμή τῶν Ἰματίων της εἶναι «ὀσμὴ λιβάνου»;
Τήν ἐξυμνεῖ. Εἶναι ἡ Μακάρια στίς γυναῖκες και ἡ εὐλογημένη στους οὐρανούς. Κατοικεῖστήν ἄπλετο χαρά καί ἀγαλλίαση, ἐκεῖ ὅπου ὑμνεῖται ἡ Ἁγία Τριάδα. Τέλος, τὴν παρακαλεῖ νὰ δεχθῇ τὸν ὕμνον ὅλου τοῦ ἐκκλησιάσματος καὶ νὰ χαρίσῃ εἰς κάθε πιστὸ τὴν μεσιτείαν της πρὸς τὸν Υἱόν της.
Δ)Τό ὑμνογραφικό ἔργο για την Θεοτόκο
Ἀπὸ τὸ σύνολον τοῦ ἔργου τοῦ ἁγίου Ἀνδρέου, σημαντικὸ μέρος εἶναι ἀφιερωμένο στὴ Θεοτόκο:
i) Κανόνες Μηναίων:
1. Γενεθλίου τῆς Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου)
2. Συλλήψεως τῆς Ἁγίας Ἄννης (9 Δεκεμβρίου)
3. Εὐαγγελισμοῦ τῆς Θεοτόκου
ii) καί Κανόνες Θεοτοκαρίου – 9 ὕμνοι
Ὅπως ἀκριβῶς και στις Ὀμιλίες Του, ἔτσι και στο ὐμνογραφικό Του ἔργο στηριζόμενος στὴν Ἁγία Γραφὴ καὶ τοὺς Πατέρες, διατυπώνει τὴν ὀρθόδοξη διδασκαλία στὴν ἀποτύπωση τοῦ προσώπου τῆς Θεοτόκου, ποὺ δεχόταν ἐπιθέσεις ἀπὸ ἀνεικονικὲς ἀντιλήψεις.
Προβάλλονται βασικὲς θεολογικὲς ἀλήθειες γιὰ τὴ Θεοτόκο:• ἡ καταγωγὴ της ἀπὸ τὸ γένος τοῦ προφήτου Δαυΐδ,• οἱ προτυπώσεις της στὴν Παλαιὰ Διαθήκη,• ἡ μεσιτεία της πρὸς τὸν Υἱὸ της,• ὁ θαυμαστὸς τρόπος τῆς Κοιμήσεως καὶ τῆς Μεταστάσεώς της.
Ὁ Ἅγιος ἀντλεῖ καὶ παραθέτει χωρία ἀπὸ τὴν Παλαιὰ καὶ τὴν Καινὴ Διαθήκη, μέ ποικίλες προτυπώσεις τῆς Θεοτόκου, ὅπως: «σκηνὴ καὶ πύλη καὶ ὄρος νοητόν, βάτος καὶ ῥάβδος Ἀαρών, φυεῖσα ἐκ ῥίζης Δαυΐδ».
Στὸ ποιητικὸ ἔργο τοῦ ἁγίου συμμετέχει ὅλη ἡ κτίσις, ὡς χορὸς ποὺ δοξάζει τὴ Θεοτόκο:«Χορευέτω πᾶσα κτίσις, εὐφραινέσθω καὶΔαβίδ…» καὶ «Ὑμνῶμεν τὴν ἁγίαν σου γέννησιν, σκιρτῶσι δὲ σὺν ἡμῖν ἀγγέλων τάξεις καὶ τῶν ἁγίων ψυχαί».
Τά σημεῖα πού δηλώνουν τήν παρουσία τῆς Παρθένου στην Παλαιά Διαθήκη χαρακτηρίζονται ἀπό τόν ἱερό Πατέρα «προτυπώσεις», «ἐπισημασίαι», «προθεωρίαι», «προρρήσεις», παρουσία τῆς διακόνου της Παρθένου στό προαιώνιο μυστήριο τῆς θείας Οἰκονομίας.
Ἡ Παναγία, μὲ τὴν ὑπερφυῆ διακονία της, γίνεται «ἡ ἀκροστιχίς τῆς θεοπνεύστου τῶν Γραφῶν ἀληθείας».
Ἰδού το Ἀλφάβητο τῆς Θεοτόκου στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη:• Ἅγια Ἁγίων,• Ἄμπελος,• Ἀνατολή,• Ἄρουρα,• Βασίλισσα,• Βάτος,• Βιβλίον,• Γῆ Ἁγία,• Γῆ ἀνατέλλουσα ἀλήθειαν,• Γῆ ἐπιθυμητή,• Δευτέρα σκηνή,• Διάδημα κάλλους,• Ἐλαία,• Ἤλεκτρος,• Ἥλιος,• Ἡμέρα,• Θρόνος,• Θρυαλλίς,• Θυμιατήριον χρυσοῦν,• Θυσιαστήριον,• Ἱλαστήριον,• Καταπέτασμα,• Κέρας ἐν ᾧ τό μύρον τῆς χρίσεως,• Κεφαλίς,• Κιβωτός,• Κλῖμαξ,• Κλίνη,• Λαβίς,• Λαμπάδιον,• Λυχνία,• Οἶκος Θεοῦ,• Ὄρος,• Οὐρανός,• Παράδεισος,• Παρθένος,• Πόκος,• Πόλις,• Πύλη,• Ράβδος,• Ρίζα,• Σιών,• Σκηνή,• Σκῆπτρον,• Σταγών,• Στάμνος,• Τόμος,• Τράπεζα ἁγία,• Φορεῖον,• Χερουβίμ δόξης καί• Χώρα.
Ἡ μέσα ἀπό τά σύμβολα μυστική ἐποπτεία τῆς Θεομήτορος εἶναι σέ ἄμεση συνάρτηση με τη Θεία ἐνανθρώπηση. Ὅλα τά σημεῖα ἀποκαλύπτουν τη Δόξατῆς Θεοτόκου καταδεικνύουν την ἑνότητα τῆς Ἁγ.Γραφῆς,τοῦ χρόνου ὡς χρόνος ἀνακαίνισης τῆς δημιουργίας και τοῦ τόπου πού εἶναι ἡ μεγάλη τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία.
Τέκνα και ἐμεῖς τῆς Ἀγάπης Της, θά ἀναμέλψουμε τά λόγια τοῦ Ἁγίου Τέκνου Της Ἁγίου Ἀνδρέου Κρήτης σέ διαρκή προσευχή ἀπό το α και το ω τοῦ Μεγγάλου Κανόνος:
Θεοτόκε Μῆτερ, Θεόνυμφε Μῆτερ, Τὴν Πόλιν σου φύλαττε, Θεογεννῆτορ ἄχραντε·ἐν Σοὶ γὰρ αὕτη πιστῶς βασιλεύουσα, ἐν Σοὶ καὶ κρατύνεται, διὰ Σοῦ καί νικῶσα.
Παναγία μας Μητέρα του Θεού και Νύμφη του Θεού, φύλαγε την πόλη σου· διότι αυτή, βασιλεύοντας με πίστη σέ Ἐσένα, μέ Ἐσένακραταιώνεται, καί μέ τή βοήθειά Σου νικᾶ.
