Αρχιμ. Βαρθολομαίος Εσφιγμενίτης: Η Νομιμότητα στο Άγιον Όρος δεν είναι επιλογή – Συνέντευξη στην “Κιβωτό της Ορθοδοξίας”
Στην «Κιβωτό της Ορθοδοξίας» μίλησε ο Γέροντας και Καθηγούμενος της Μονής Εσφιγμένου του Αγίου Όρους, Αρχιμ. Βαρθολομαίος, σχετικά με το ιδιότυπο καθεστώς που επικρατεί στη Μονή και στις πολλές δικαστικές αποφάσεις που, όπως υποστηρίζει, παραμένουν ανενεργές και μη εφαρμόσιμες από την Πολιτεία, εις βάρος της παλαιάς αδελφότητας. «Υπάρχουν δεκάδες διοικητικές πράξεις και δικαστικές αποφάσεις —περίπου […]
Στην «Κιβωτό της Ορθοδοξίας» μίλησε ο Γέροντας και Καθηγούμενος της Μονής Εσφιγμένου του Αγίου Όρους, Αρχιμ. Βαρθολομαίος, σχετικά με το ιδιότυπο καθεστώς που επικρατεί στη Μονή και στις πολλές δικαστικές αποφάσεις που, όπως υποστηρίζει, παραμένουν ανενεργές και μη εφαρμόσιμες από την Πολιτεία, εις βάρος της παλαιάς αδελφότητας.
«Υπάρχουν δεκάδες διοικητικές πράξεις και δικαστικές αποφάσεις —περίπου ογδόντα συνολικά— όλες ανεξαιρέτως σε βάρος των καταληψιών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται και αποφάσεις των ανώτατων δικαστηρίων της χώρας, του Συμβουλίου της Επικρατείας και του Αρείου Πάγου. Παρ’ όλα αυτά, η Πολιτεία στην πράξη δηλώνει ότι δεν τις εφαρμόζει. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι υπάρχουν και δικαστικές αποφάσεις που καταδικάζουν την ίδια την Πολιτεία ακριβώς επειδή δεν προχωρά στην εφαρμογή τους», σημειώνει.
Στην ερώτηση αν παραμερίζεται ή μερικώς ακυρώνεται το «αυτοδιοίκητο» του Αγίου Όρους, σε περίπτωση που προχωρήσει η Πολιτεία στην εφαρμογή εμπράκτως αυτών των δικαστικών αποφάσεων, ο Γέρων Βαρθολομαίος τονίζει: «Το αυτοδιοίκητο προϋποθέτει σεβασμό στους θεσμούς και στις αποφάσεις τους. Κι εδώ προκύπτει το ουσιαστικό πρόβλημα. Τα αρμόδια όργανα του Αγίου Όρους λαμβάνουν αποφάσεις, αυτές δεν υλοποιούνται και, στην πράξη, το Άγιον Όρος δεν διοικείται σύμφωνα με τις αποφάσεις του. Δεν αυτοδιοικείται. Αυτή είναι η πραγματικότητα. Ποιος ακούει;».
Ερωτηθείς, ακόμη, αν υπάρχει «φως» και ελπίδα να αρθεί αυτή η αντικανονικότητα και να επικρατήσει το «δίκαιο», ο Καθηγούμενος της Μονής Εσφιγμένου προσθέτει: «Το πρόβλημα δεν είναι σύνθετο ούτε αδιέξοδο. Είναι γνωστό, καταγεγραμμένο και νομικά απολύτως ξεκάθαρο. Οι αποφάσεις υπάρχουν, τα όργανα του Αγίου Όρους έχουν αποφανθεί και τα δικαστήρια έχουν κρίνει. Εκείνο που εκκρεμεί δεν είναι η κατανόηση, αλλά η πράξη.
Αν η Πολιτεία αναλάβει την ευθύνη που της αναλογεί και πράξει αυτό που οφείλει, η λύση υπάρχει και μπορεί να είναι άμεση».
Ακολουθεί η Συνέντευξη του Γέροντα Αρχιμ. Βαρθολομαίου:
-Πώς θα περιγράφατε, όσο γίνεται πιο απλά, το πρόβλημα της Μονής σας για το οποίο τόση συζήτηση έχει γίνει και γίνεται;
-Το πρόβλημα της Μονής Εσφιγμένου, στη βάση του, είναι απλό. Πρόκειται για μια κατάληψη, η οποία, όπως όλοι γνωρίζουν, είναι από μόνη της κάτι παράλογο και παράνομο. Η κατάσταση γίνεται σοβαρότερη όταν ο καταληψίας οχυρώνεται και αρνείται να αποχωρήσει ειρηνικά, παρότι του το ζητά ο νόμιμος δικαιούχος του χώρου. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό όταν η κατάληψη αφορά χώρο που ανήκει σε Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου. Και φτάνει σε επίπεδα αδιανόητα, όταν μιλάμε για ένα μοναστήρι του Αγίου Όρους, με τα κειμήλιά του, τις βιβλιοθήκες του, τα μνημεία του, τη μακρά ιστορία του και τη θέση του τόσο στο σώμα του Αγίου Όρους όσο και στην Εκκλησία συνολικά.
-Γιατί δεν λύνεται το πρόβλημα;
-Διότι η Πολιτεία, η οποία έχει αποκλειστικά την ευθύνη να αποκαθιστά στην πράξη τη νομιμότητα, δεν το κάνει. Σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση κατάληψης, εκδίδεται μια τελεσίδικη δικαστική απόφαση για την απομάκρυνση των καταληψιών και η Πολιτεία προχωρά άμεσα στην εφαρμογή της. Στην περίπτωση της Μονής Εσφιγμένου, όμως, αυτό δεν συμβαίνει.
Υπάρχουν δεκάδες διοικητικές πράξεις και δικαστικές αποφάσεις —περίπου ογδόντα συνολικά— όλες ανεξαιρέτως σε βάρος των καταληψιών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται και αποφάσεις των ανώτατων δικαστηρίων της χώρας, του Συμβουλίου της Επικρατείας και του Αρείου Πάγου. Παρ’ όλα αυτά, η Πολιτεία στην πράξη δηλώνει ότι δεν τις εφαρμόζει. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι υπάρχουν και δικαστικές αποφάσεις που καταδικάζουν την ίδια την Πολιτεία ακριβώς επειδή δεν προχωρά στην εφαρμογή τους.
Η αιτία είναι αυτό που συνηθίζεται να αποκαλείται «πολιτικό κόστος» — μια τραγελαφική αντίληψη που ταλαιπωρεί τη χώρα επί δεκαετίες και δεν λέει να τελειώσει. Οι καταληψίες της Μονής μας διαθέτουν φίλους και οπαδούς, τους οποίους φανατίζουν, και οι αρμόδιοι επιλέγουν να υπολογίζουν τις ενδεχόμενες πολιτικές συνέπειες, κυρίως σε επίπεδο εκλογικής επιρροής. Έτσι, η Πολιτεία φαίνεται να προτιμά τη διατήρηση αυτού του παραλογισμού από το να κάνει τη δουλειά της.
Σε θεσμικό επίπεδο, από τη μία πλευρά υπάρχει μια ομάδα ανθρώπων που λειτουργεί ξεκάθαρα έξω από τον νόμο και από την άλλη η ίδια η Πολιτεία, που έχει την ευθύνη να τον επιβάλλει. Κι όμως, στην πράξη επικρατεί η πρώτη. Η Πολιτεία έχει ηττηθεί.
-Διερωτάται κανείς μήπως τα πράγματα διαφοροποιούνται λόγω του ότι μιλούμε για το Άγιον Όρος.
-Φυσικά και διαφοροποιούνται. Και μάλιστα προς το χειρότερο. Το Άγιον Όρος είναι ένας οργανισμός που έζησε επί αιώνες ως ενιαίο σύνολο, ως ένα ζωντανό σώμα. Μπορεί κανείς να το φανταστεί σαν έναν μεγάλο ναό. Είναι δυνατόν να δεχθούμε ότι σε μια γωνία αυτού του ναού θα λειτουργεί μια ομάδα αποκομμένη από τις υπόλοιπες, χωρίς καμία επικοινωνία μαζί τους, και μάλιστα να μην τους επιτρέπει ούτε να πλησιάσουν;
Αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα. Και το αποτέλεσμα είναι η διάσπαση αυτού του ενιαίου σώματος. Κάτι απολύτως ανεπίτρεπτο, απαράδεκτο και άκρως επικίνδυνο για το ίδιο το Άγιον Όρος.
-Κάποιοι επικαλούνται το αυτοδιοίκητο του Αγίου Όρους. Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
-Είναι απολύτως σαφές: το Άγιον Όρος είναι αυτοδιοίκητο, δεν είναι όμως αυτόνομο. Το αυτοδιοίκητο σημαίνει ότι ο τόπος διοικείται στα εσωτερικά του ζητήματα από τα θεσμικά του όργανα, σύμφωνα με τον Καταστατικό Χάρτη και το Σύνταγμα. Δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι μπορεί οποιοσδήποτε να αγνοεί τον νόμο, τις αποφάσεις της Πολιτείας ή —πολύ περισσότερο— τις αποφάσεις των ίδιων των οργάνων του Αγίου Όρους. Άλλο πράγμα το αυτοδιοίκητο και άλλο το αυτόνομο. Η σύγχυση αυτή, σκόπιμη ή μη, καλλιεργείται από τους καταληψίες, όμως είναι παραπλανητική και επικίνδυνη. Το αυτοδιοίκητο προϋποθέτει σεβασμό στους θεσμούς και στις αποφάσεις τους. Κι εδώ προκύπτει το ουσιαστικό πρόβλημα. Τα αρμόδια όργανα του Αγίου Όρους λαμβάνουν αποφάσεις, αυτές δεν υλοποιούνται και, στην πράξη, το Άγιον Όρος δεν διοικείται σύμφωνα με τις αποφάσεις του. Δεν αυτοδιοικείται. Αυτή είναι η πραγματικότητα. Ποιος ακούει;
-Μήπως, όμως, το πρόβλημα δεν έχει μόνο θεσμική διάσταση; Μήπως θα έπρεπε να δει κανείς και τον τρόπο σκέψης αυτών των ανθρώπων, τους οποίους εσείς αποκαλείτε καταληψίες;
-Κοιτάξτε. Ακριβώς αυτό προσπάθησε να κάνει το Άγιον Όρος. Για σχεδόν τριάντα χρόνια επιδίωξε να συνεννοηθεί μαζί τους, πριν φτάσει στο σημείο να τους χαρακτηρίσει καταληψίες. Και δεν πέτυχε απολύτως τίποτε.
Γι’ αυτό και από το 2002 και μετά δεν έχουμε πλέον μια κατάσταση διαφωνίας ή σύγκρουσης απόψεων, αλλά μια γυμνή αυθαιρεσία, επιτρέψτε μου τον όρο, έναν καθαρό «τσαμπουκά». Αυτό είναι το κυρίαρχο στοιχείο της υπόθεσης και έτσι πρέπει να γίνει κατανοητό: το «έτσι θέλω». Δηλαδή, «σκέφτομαι με έναν συγκεκριμένο τρόπο, άρα κάνω ό,τι θέλω».
Αυτό το στοιχείο της αυθαιρεσίας επιτρέπει και τους σωστούς χαρακτηρισμούς. Από τη στιγμή που επικρατεί ο «τσαμπουκάς», ο αδύναμος δεν είναι οι καταληψίες. Ο αδύναμος είναι το ίδιο το Άγιον Όρος. Είναι το Άγιον Όρος που υποφέρει.
–Παρά ταύτα, δεν έχουν κάποια σημασία οι αντιλήψεις και οι επιθυμίες αυτών των ανθρώπων;
-Οι αντιλήψεις όλων των ανθρώπων έχουν σημασία. Γι’ αυτό άλλωστε είναι αυτονόητο και πασίγνωστο ότι το φρόνημα δεν μπορεί να διώκεται. Όμως θα συμφωνήσετε ότι το φρόνημα και οι αντιλήψεις δεν μπορούν να νομιμοποιούν οποιαδήποτε πράξη. Το γεγονός ότι κάποιος σκέφτεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο δεν του δίνει το δικαίωμα να ενεργεί ανεξέλεγκτα.
Για να το πούμε απλά: επειδή οι Ταλιμπάν είναι αυτό που είναι, κατέστρεψαν αρχαία αγάλματα, μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Επειδή ο καταληψίας θέλει να παραμείνει, φτάνει να ρίχνει μολότοφ. Αυτό δεν είναι ελευθερία αντιλήψεων· είναι ζούγκλα. Και αυτή η ζούγκλα δεν μπορεί να νομιμοποιηθεί επειδή, δήθεν, πίσω της βρίσκονται κάποιες αντιλήψεις. Ο καθένας μπορεί να έχει τις απόψεις του, αλλά υπάρχουν σαφή όρια στην εκδήλωσή τους και, κυρίως, στην πρακτική εφαρμογή τους.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, οι άνθρωποι αυτοί έχουν τοποθετηθεί ανοιχτά απέναντι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και στο Άγιον Όρος και διατηρούν εχθρική στάση. Φυσικά και δικαιούνται να έχουν αυτές τις απόψεις. Είναι απλό: ο καθένας δικαιούται να φρονεί ό,τι θέλει και να θρησκεύει αναλόγως. Όμως το Άγιον Όρος, όπως έχουμε πει, είναι σαν ένας ναός. Ενιαίο σώμα. Και όποιος φρονεί διαφορετικά από τον χαρακτήρα και την αποστολή του, δεν μπορεί να βρίσκεται μέσα σε αυτόν τον ναό.
Η θρησκευτική τοποθέτηση κατά του Αγίου Όρους και της Εκκλησίας δεν μπορεί να έχει θέση εντός του Αγίου Όρους. Οι άνθρωποι αυτοί είναι απολύτως ελεύθεροι να θρησκεύουν όπως επιθυμούν, αλλά εκτός του Όρους. Και, βεβαίως, η θρησκευτική τους ελευθερία στην υπόλοιπη ελληνική επικράτεια είναι πλήρως εξασφαλισμένη.
Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφέρω ότι από τότε που αναλάβαμε τη διοίκηση και την επάνδρωση της Μονής, το 2005, τους καλέσαμε επανειλημμένως σε διάλογο, προκειμένου να δούμε πώς μπορούν να τακτοποιηθούν εκτός του Αγίου Όρους και να ζήσουν εκεί όπως οι ίδιοι θεωρούν σωστό.
-Αυτό έχει ενδιαφέρον. Δεν το δέχθηκαν;
-Μάταιος κόπος. Η απάντησή τους ήταν ύβρεις. Είναι προφανές ότι θεωρούν πως, αν φύγουν από το Άγιον Όρος, κανείς δεν θα τους δίνει σημασία και κανείς δεν θα τους γνωρίζει.
Σε κάθε περίπτωση, λοιπόν, το ζητούμενο για αυτούς τους ανθρώπους δεν είναι, γενικά και αφηρημένα, η θρησκευτική ελευθερία ή η έκφραση του φρονήματός τους. Αυτό που επιδιώκουν είναι να αποκτούν υπόσταση μόνο εντός του Αγίου Όρους, το οποίο κρατούν σε μια κατάσταση διαρκούς αναστάτωσης.
Με βάση όλα όσα έχουν ειπωθεί, υπάρχει φως στο τούνελ; Μπορεί να δοθεί λύση;
Φως στο τούνελ υπάρχει μόνο υπό μία προϋπόθεση: να εφαρμοστεί η νομιμότητα. Το πρόβλημα δεν είναι σύνθετο ούτε αδιέξοδο. Είναι γνωστό, καταγεγραμμένο και νομικά απολύτως ξεκάθαρο. Οι αποφάσεις υπάρχουν, τα όργανα του Αγίου Όρους έχουν αποφανθεί και τα δικαστήρια έχουν κρίνει. Εκείνο που εκκρεμεί δεν είναι η κατανόηση, αλλά η πράξη.
Αν η Πολιτεία αναλάβει την ευθύνη που της αναλογεί και πράξει αυτό που οφείλει, η λύση υπάρχει και μπορεί να είναι άμεση. Αν, αντίθετα, συνεχιστεί η αδράνεια και η ανοχή στον παραλογισμό, τότε το πρόβλημα θα διαιωνίζεται, εις βάρος του Αγίου Όρους, των θεσμών και τελικά της ίδιας της έννομης τάξης.
Σε ένα κράτος δικαίου, η αποκατάσταση της νομιμότητας δεν είναι επιλογή· είναι υποχρέωση. Είναι τόσο απλό.
