Οι Σχέσεις της Εκκλησίας και του Βενιζέλου την περίοδο του Εθνικού Διχασμού – Αφιέρωμα στην “Κιβωτό της Ορθοδοξίας”
Του Δρος Θεολογίας π. Αθανασίου Καρυάμη
Οι πρωταγωνιστές του εκκλησιαστικού διχασμού (1916) που οδήγησε στην παρουσία της Ιεράς Συνόδου στην τελετή του αναθέματος στον Ελευθέριο Βενιζέλο στο Πεδίον του Άρεως αντιλαμβανόταν την συμμετοχή της σε αυτόν ως ένα μονόδρομο. Οι εκκλησιαστικοί άνδρες μαζί και οι εφημέριοι των ναών δεν προέβαλαν καμία ουσιαστική διαφοροποίηση από τους πολιτικούς ταγούς και τους οπαδούς των κομμάτων, που τους συμπαρέσυραν σε ένα φαύλο κύκλο ως απόρροια του πολιτειοκρατικού συστήματος που κρατούσε δέσμια της Πολιτείας την Ορθόδοξη Εκκλησία, με αποτέλεσμα να δείχνουν όλα αυτά τόσο φυσιολογικά, που κάποιοι θα στήριζαν ακόμα την άποψη μέσα από τα τραγικά αυτά γεγονότα, ότι η Εκκλησία της Ελλάδος και γενικότερα η Ορθοδοξία είχε και έχει μέχρι σήμερα ξεκάθαρη ιδεολογία. Ο Χριστιανισμός που δεν είναι θρησκεία, ουδέποτε υπήρξε μία ακόμα ιδεολογία, επειδή θα έπαυε να είναι Εκκλησία. Δεν είναι λίγοι αυτοί που και σήμερα πιστεύουν και αναζητούν ακόμα και στον ακαδημαϊκό χώρο να ανακαλύψουν στο σύνολό της το ιδεολογικό στίγμα της Εκκλησίας σε Ελλάδα και Κύπρο. Πολλοί υπήρξαν οι λόγοι που οδήγησαν σε αυτή την εξέλιξη του αναθέματος, που είχε το διχαστικό κλίμα της περιόδου επιβάλει στην ελληνική πολιτική σκηνή, Εκκλησία και κοινωνία. Με ομόφωνη απόφαση της Ιεράς Συνόδου στις 18 – 11- 1916 μετά από την κινητικότητα του Λαρίσης Αρσένιου Αφεντούλη σε συνεργασία με τον τέως καθηγητή της Νομικής Σχολής Αθηνών Νεοκλή Καζάζη η κοινή γνώμη απαιτούσε μια δυναμική απάντηση από την κυβέρνησης της Αθήνας για όσα είχαν προηγηθεί. Οι φιλοκυβερνητικές ημερήσιες εφημερίδες της πρωτεύουσας φρόντιζαν να δυναμιτίσουν το κλίμα με παρόμοια δημοσιεύματα όπως αυτό της εφημερίδας Σκριπ με τίτλο «Ο διωγμός των κληρικών από τους κομιτατζίδες Θεσσαλονίκης. Έγγραφον της Ιεράς Συνόδου». Στο δημοσίευμα του εντύπου γινόταν αναφορά στα έκτροπα επεισόδια τα οποία «έλαβον χώραν εν τη Εκκλησία εις βάρος αυτής εκ μέρους αρχιερέων τινών και της εν Θεσσαλονίκη επαναστατικής κυβερνήσεως. Κι δια μεν τα εκ μέρους αρχιερέων του κράτους γινομένα έκτροπα, η Ιερά Σύνοδος ανέθηκεν ήδη τω Σεβασμιωτάτω Λαρίσσης την ενέργειαν ανακρίσεων δια τα περαιτέρω». Η Ιερά Σύνοδος απαιτούσε από την κυβέρνηση της Αθήνας να ενεργήσει άμεσα για να απελευθερωθούν όλοι οι αρχιερείς και ιερείς και να επανέλθουν άμεσα στις θέσεις τους, «ίνα μη η Εκκλησία εξαναγκασθεί να καταφύγη εις τα υπό των Ιερών κανόνων προβλεπόμενα μέτρα»[1].
Οι εντεινόμενες πιέσεις των βενιζελικών σε αρχιερείς θορύβησε αρκετά την Ιερά Σύνοδο. Ο Αρκαδίας Βασίλειος πιεζόταν να ενταχθεί στην Εθνική Άμυνα, απειλούμενος με ποινή φυλάκισης, την ώρα που ο αρχιεπίσκοπος Κρήτης είχε μεταφερθεί στις φυλακές στη Χίο. Η ηθελημένη αναγνώριση της Προσωρινής Κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης από ιεράρχες του Οικουμενικού θρόνου ήταν μια αρνητική εξέλιξη για την κυβέρνηση της Αθήνας. Η συνοχή μεταξύ των αρχιερέων στην Παλαιά Ελλάδα και στις Νέες Χώρες που ήταν υποχρεωτικά το ζητούμενο για τις πολιτειοκρατικές αντιλήψεις κάθε ελληνικής κυβερνήσεως από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους βρισκόταν σε άμεσο κίνδυνο. Ο μητροπολίτης Χανίων Αγαθάγγελος τάχθηκε ανοικτά υπέρ των Φιλελευθέρων, ενώ ο μητροπολίτης Μυτιλήνης Κύριλλος πήγαινε στη φυλακή του νησιού, για να απαιτήσει από τους φιλοβασιλικούς αξιωματικούς του ελληνικού στρατού να αλλάξουν τις πολιτικές τους πεποιθήσεις και φυσικά στρατόπεδο. Ο ίδιος μητροπολίτης στις 28 – 11- 1916 τέλεσε μνημόσυνο για τους ψηφοφόρους του Βενιζέλου που έχασαν τη ζωή τους στα «Νοεμβριανά». Ο Θεσσαλονίκης Γεννάδιος Αλεξιάδης δήλωσε ότι αναγνώριζε ως νόμιμη κυβέρνηση, την Προσωρινή Κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης, ενώ ο μητροπολίτης Σισανίου Ιερόθεος Ανθουλίδης φόρεσε αντάρτικη στολή και ηγήθηκε των επαναστατών παίρνοντας και ο ίδιος όπλο. Αναφέρθηκε επίσης ότι ο Κασσανδρείας Ειρηναίος και ο Αρδαμερίου Ιωακείμ δεν δίστασαν να παραδώσουν βασιλόφρονα ήρωα του Μακεδονικού αγώνα στους βενιζελικούς οι οποίοι τον καταδίκασαν σε θάνατο δια απαγχονισμού. Όλες αυτές οι αναφορές που έφταναν στην Αθήνα επιδείνωσαν το κλίμα που είχε γίνει εκρηκτικό και δεν υπήρχε τίποτα που θα μπορούσε να σταματήσει τον κατήφορο όλου του Έθνους, που βίωνε τον πρώτο μεγάλο διχασμό στην ιστορία του τον 20ό αιώνα. Η κρίση αυτή ήταν αδιαμφισβήτητα μια πληγή που θα αφήσει το στίγμα της σε όλη τη διάρκεια του Μεσοπολέμου[2].
Ο Λαρίσης Αρσένιος Αφεντούλης γεννήθηκε το 1871 και φοίτησε στη Θεολογική Σχολή Χάλκης. Ως κληρικός υπηρέτησε αρχικά ως αρχιδιάκονος και μετέπειτα πρωτοσύγκελος στη μητρόπολη Εφέσου. Στη συνέχεια, έγινε βοηθός επίσκοπος με τον τίτλο Ειρηνουπόλεως. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως τον προήγαγε σε μητροπολίτη Τιβεριουπόλεως και Στρωμνίτσης. Όμως, η εθνική του δράση εξαγρίωσε τους Βούλγαρους σε τέτοιο σημείο, ώστε να τον κυνηγήσουν. Οι εξελίξεις αυτές τον ανάγκασαν να έρθει στην Αθήνα. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄, μόλις έμαθε για την πολύπλευρη εθνική του δράση, τον δυναμισμό του και όσα είχε προσφέρει για την πατρίδα, αποφάσισε να ζητήσει την αξιοποίησή του από την Εκκλησία της Ελλάδος. Τον Ιούλιο του 1914 τον εξέλεξαν Λαρίσης, όπου έμεινε αρχικά στην επαρχία του μέχρι το 1917 αφού απομακρύνθηκε όταν το κράτος ενώθηκε ξανά με νέο βασιλιά τον Αλέξανδρο Α΄ στη θέση του πατέρα του και την ανασύσταση της λεγόμενης Βουλής των Λαζάρων[3].
Η Ιερά Σύνοδος στην Παλαιά Ελλάδα μέχρι τα μέσα του 1916 δεν επιθυμούσε την συμμετοχή της στις ζυμώσεις που θα καθόριζαν τις πολιτικές εξελίξεις στη χώρα. Ο αποκλεισμός της Παλαιάς Ελλάδας από τις ξένες Δυνάμεις και όσα επακολούθησαν με την ύπαρξη της Προσωρινής Κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης μαζί τα γεγονότα που έμειναν στην Ιστορία ως τα «Νοεμβριανά» ήταν ο καταλύτης για την απόφαση του αναθέματος στον Βενιζέλο. Στις 11 – 12 1916 επισκέφθηκε τον Αθηνών Θεόκλητο Μηνόπουλο μια ομάδα από τους Επιστράτους και απαίτησαν με έντονο τρόπο την παρουσία του ολόκληρου του εκκλησιαστικού οργανισμού με επικεφαλής τον προκαθήμενο της, όπως και των υπολοίπων ιεραρχών, ιερέων και των λαϊκών εκκλησιαστικών υπαλλήλων, στη τελετή του αναθέματος. Ο Αθηνών Θεόκλητος αποφάσισε την άμεση σύγκλιση της Ιεράς Συνόδου στην οποία ανακοίνωσε την επίσκεψη των προέδρων των σωματείων του λαού, όπου των ενημέρωσαν για την αυριανή απόφασή τους, και ζήτησαν να προτρέψει η Ιερά Σύνοδος όλο τον κόσμο και τους ιερείς να παρευρεθούν «εις το πεδίον του Άρεως να ρίψη λίθον αναθέματος κατά του Ελευθερίου Βενιζέλου». Ο Μιχαήλ Γαλανός (θεολόγος και νομικός, που είχε διατελέσει στο παρελθόν βασιλικός επίτροπος στην Ιερά Σύνοδο συνολικά τρεις φορές και γνώριζε πρόσωπα και πράγματα) ενημέρωσε άμεσα για τις εξελίξεις τον πρωθυπουργό και ταυτόχρονα υπουργό επί των εκκλησιαστικών καθηγητή Ιστορίας του πανεπιστημίου Σπυρίδωνα Λάμπρο, για όσα διαδραματίστηκαν μέσα στη συνεδρίαση. Ο πρωθυπουργός ζήτησε από τον βασιλικό επίτροπο να ενημερώσει τον προκαθήμενο της Εκκλησίας της Ελλάδος για την αρνητική του απόφαση ώστε, να μην παραβρεθούν οι αρχιερείς και οι ιερείς στην συγκεκριμένη τελετή. Ο μητροπολίτης Αθηνών Θεόκλητος με ανακούφιση άκουσε την τοποθέτηση του προέδρου της ελληνικής κυβερνήσεως την οποία φάνηκε ότι επικροτούσε. Στη συνέχεια, ο μητροπολίτης Αθηνών συγκαλεί άμεσα την Ιερά Σύνοδο με θέμα συζητήσεως την ανάκληση της προηγούμενης αποφάσεως και ενημερώνει με έγγραφό του για την ακύρωση της παρουσίας της Εκκλησίας της Ελλάδος στο ανάθεμα, σε όσους τον είχαν επισκεφθεί. Όμως, ο πρωθυπουργός υπό το βάρος της ακύρωσης του αναθέματος στον Βενιζέλο ή της αποτυχίας του από την απουσία του ολόκληρου του κλήρου, αναθεώρησε την αρχική του απόφαση και υποχώρησε στις πιέσεις των Επιστράτων και των προέδρων των επαγγελματικών σωματείων που ζητούσαν πάση θυσία την προσέλευσή του εκκλησιαστικού οργανισμού στην τελετή του αναθέματος[4].
Οι Επίστρατοι στα «Νοεμβριανά» έπαιξαν σπουδαίο ρόλο τουλάχιστον όσο και ο επίσημος ελληνικός στρατός. Ο Γ. Μαυρογορδάτος σημειώνει: «Ενώ όμως μοιράστηκαν με το στρατό το ρόλο (και τη δόξα) της άμυνας απέναντι στον ξένο εισβολέα, ως δύναμη καταστολής του «εσωτερικού εχθρού» σφετερίστηκαν εντελώς το ρόλο της αστυνομίας[5].
Τόσο πολύ είχε ξεφύγει η κατάσταση και είχε δυστυχώς πολωθεί το κλίμα μετά τον βομβαρδισμό των Αθηνών και την απόβαση των ξένων στρατευμάτων που ο εισαγγελέας του Άρειου Πάγου Ματθαίος Χατζάκος φέρεται ότι είπε «ο φόνος του βενιζελικού συγχωρείται». Όμως, όπως ο Ν. Σοϊλεντάκης για την απόφαση αφορισμού από την Εκκλησία της Ελλάδος ενός προσώπου γράφει: «Λόγω της βαρύτητας της ο Καταστατικός Χάρτης απαιτεί συμφωνία και της πολιτικής αρχής για την οριστική επιβολή της. Ως ποινή, προϋποθέτει συνοδική απόφαση, μετά προηγούμενη ακρόαση του ενδιαφερομένου. Και οι προϋποθέσεις αυτές δεν συνέτρεζαν ούτε η διαδικασία τηρήθηκε»[6].
Μέσα σε αυτό το τεταμένο κλίμα, ανάλογες τελετές του αναθέματος πραγματοποιήθηκαν από αντιβενιζελικούς σε πολλές πόλεις της Παλαιάς Ελλάδας με τον τοπικό Τύπο να καλύπτει αναλυτικά τα όσα συνέβησαν στη διάρκεια της τελετής που δεν είχαν τίποτα να ζηλεύσουν μπροστά στην κεντρική τελετή του αναθέματος που έγινε στην πρωτεύουσα [7].
Η κατάσταση είχε τόσο πολύ ξεφύγει, ώστε όλοι στρεφόταν εναντίον όλων των πολιτικών τους αντιπάλων. Όταν ο μητροπολίτης Αθηνών Μελέτιος Μεταξάκης ανέλαβε το τιμόνι της Εκκλησίας της Ελλάδος, υπήρξαν στη Ιερά Σύνοδο καταγγελίες για την εμπλοκή στα πολιτικά γεγονότα 500 περίπου απλών ιερέων, εφημερίων ενοριακών ιερών ναών. Δηλαδή, όταν ένας εφημέριος εκδηλωνόταν υπέρ της μιας ή της άλλης πολιτικής παρατάξεως οι ενορίτες του που ψήφιζαν τους πολιτικούς του αντιπάλους, συνήθως κατέφευγαν στον εκκλησιαστικό οργανισμό για να τους καταγγείλουν για τη αντιεκκλησιαστική στάση και δράση του. Ο Αθηνών Μελέτιος για να σταματήσει αυτή η μεγάλη ανοικτή πληγή που πλήγωνε το εκκλησίασμα κάθε ενορίας και δημιουργούσε προστριβές μεταξύ ιερέων και λαϊκών, αποφάσισε και έβαλε αμέσως όλες τις καταγγελίες αυτές στο αρχείο[8].
Ο εθνικός διχασμός δυστυχώς δεν παρέμεινε μόνο εντός των συνόρων του ελληνικού κράτους. Πέρασε με τεράστια επιτυχία στους ελληνόφωνους πληθυσμούς σε ΗΠΑ, Κύπρο και φυσικά δεν άφησε ασυγκίνητους τους αρχιερείς και τους λαϊκούς στο Οικουμενικό Πατριαρχείο στην Κωνσταντινούπολη. Στην Κύπρο ειδικά τον εκκλησιαστικό διχασμό είχε φέρει ο ίδιος ο τότε μητροπολίτης Κιτίου Μελέτιος Μεταξάκης. Η απόφασή του να διακόψει στις 24 – 11 – 1916 να δέεται υπέρ του βασιλέως Κωνσταντίνου Α΄ και της βασιλικής οικογένειας και να ψάλει το πολυχρόνιό του ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι για τους βασιλόφρονες στη Μεγαλόνησο. Ο ισχυρότερος εκφραστής τους Λάκωνας βουλευτής Φ. Ζαννέτος που είχε στο πλευρό το φιλοβασιλικό Τύπο του νησιού έδιναν μάχη για να προωθήσουν την πολιτική του στέμματος. Ο Κιτίου Μελέτιος Μεταξάκης ήταν ο εκφραστής της πολιτικής του κόμματος των Φιλελευθέρων. Έτσι, το χάσμα μεταξύ των δύο ανδρών μεγάλωσε, ώστε, να φθάσει ο Φ. Ζαννέτος να διακόψει στις 30 – 01 -1917 το κήρυγμα του μητροπολίτη εντός του ιερού ναού και να εκφραστεί υποτιμητικά για τον αρχιερέα και τον Βενιζέλο. Η διαμάχη τους έφθασε στα δικαστήρια της Κύπρου, ενώ απασχολούσε τον κυπριακό Τύπο ρίχνοντας λάδι στη φωτιά[9].
Ο αγώνας για τον έλεγχο του κυπριακού λαού ήταν και από τους δύο άνδρες μεγάλος, αφού ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ που είχε την εποχή εκείνη αριθμηθεί ως ΙΒ΄, ως ο νόμιμος διάδοχος του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνου ΙΑ΄ του Παλαιολόγου. Ο μητροπολίτης και καθηγητής Ανδρέας Νανάκης μεταφέρει εύστοχα την εξήγηση του Μεταξάκη: «Ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος δια τον Κύπριον εξακολουθεί να είναι ο αναστηθείς μαρμαρωμένος Βασιλιάς, ο δε προφέρων ανευλαβώς το όνομά του ασεβεί εις τα ιερώτατα του Έθνους. Εν τούτοις είναι δυνατόν να επιταχυνθή η εξέλιξις και να φθάση ο Κύπριος εις το σημείον της εθνικής αναπτύξεως του να διακρίνη την πατρίδα από τον βασιλέα»[10].
[1] Εφημερίδα Σκριπ, ημερομηνία 10 / 12 / 1916. Βλέπε Αθανάσιος Σωτ. Καρυάμης (πρωτ.), «Η συμβολή της νεότερης και σύγχρονης Εκκλησιαστικής Ιστορίας Ελλάδος στην κατανόηση και ερμηνεία του πολιτειοκρατικού συστήματος σε όλες του τις προεκτάσεις (19ος-20ος αιώνας)», στο περιοδικό «Παρνασσός», τόμος Ξ΄/2024, σελ. 315-378.
[2] Θεοδόσης Τσιρώνης, Εκκλησία Πολιτευομένη: Ο πολιτικός λόγος και ο ρόλος της Εκκλησίας της Ελλάδος, εκδόσεις Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2010, σελ. 68 – 74.
[3] Ε Κωσταρίδης (αρχιμ.), Η σύγχρονος Ελληνική Εκκλησία. Αι υπηρεσίαι της Εκκλησίας προς το Έθνος κατά την λήξασαν εκατονταετηρίδα 1821 – 1921, Εν Αθήναις 1921, φωτ/κή ανατύπωση εκδόσεις Μπαρμουνάκης, Θεσσαλονίκη 2020(2), σελ. 280 – 281.
[4] Γεώργιος Ι. Ανδρουτσόπουλος, Η εμπλοκή της Εκκλησίας της Ελλάδος στο ανάθεμα κατά του Ελευθέριου Βενιζέλου: η περίπτωση των Πατρών (με βάση ανέκδοτο αρχειακό υλικό), εκδόσεις «Εκκλησιολογος» Πάτρα 2017, σελ. 8 – 10.
[5] Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος Εθνικός Διχασμός και η μαζική οργάνωση. 1. Οι επίστρατοι του 1916, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1996, σελ. 97 – 99.
[6] Νικόλαος Π. Σοϊλεντάκης, Υπουργοί στο Ειδικό Δικαστήριο 1821 – 2021, εκδόσεις Αρμός 2021(2), σελ. 145 – 146.
[7] Αθανάσιος Σωτ. Καρυάμης, (πρωτ.), Από τον εθνικό στον εκκλησιαστικό διχασμό. Τα προηγηθέντα του αναθέματος στον Βενιζέλο (1916) και τα μετέπειτα επί αναμείξει εις κοσμικάς φροντίδας, εκδόσεις Ηρόδοτος, Αθήνα 2021, σελ. 301 – 316.
[8] Εμμανουήλ Καραγεωργούδη, Ο Μελέτιος Μεταξάκης ως Μητροπολίτης Αθηνών, εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2008, σελ. 74.
[9] Γ. Γεωργής, «Το προξενείο της Ελλάδας στην Κύπρο κατά την περίοδο του διχασμού» στο Γ. Καζαμίας – Π. Παπαπολυβίου (επιμέλεια), Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η Κύπρος. Πρακτικά Συνεδρίου, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2008, σελ. 123.
[10] Ανδρέας Νανάκης (μητροπ.), Η Εκκλησία και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος – Χανιά, εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2008, σελ. 75.
