Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως: Άγνωστες πτυχές της ζωής του (Β΄) – Αφιέρωμα στην “Κιβωτό της Ορθοδοξίας”
Της Βιργινίας Χαμουδοπούλου-Κωνσταντινίδου, Ιστορικού
Ο Άγιος Νεκτάριος Διευθυντής της Ριζαρείου Σχολής
Ο άξιος ιεροκήρυκας, Μητροπολίτης Πενταπόλεως Νεκτάριος Κεφαλάς έβαλε πολλούς στο δρόμο του Θεού με τα κηρύγματά του, τις ουσιαστικές συμβουλές του και την εξομολόγηση. Αυτά σήμερα φαίνονται αυτονόητα. Όμως την εποχή εκείνη η ελληνορθόδοξη ταυτότητα των Ελλήνων κινδύνευε να αλλοιωθεί με την εισβολή των ξένων προς την ορθόδοξη αλήθεια ιδεών του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Επιπλέον οι ξένοι Προτεστάντες Βασιλείς της Ελλάδας είχαν μεταβάλει τη θρησκεία των Ελλήνων σε κρατικό θεσμό.
Οι πνευματικές ικανότητες, η υψηλή μόρφωση και τα ψυχικά χαρίσματα του πατρός Νεκταρίου κίνησαν το ενδιαφέρον του «Υπουργείου Εκκλησιαστικών Θεμάτων», με αποτέλεσμα τον διορισμό του ως Διευθυντού της «Ριζαρείου Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Σχολής» τον Μάρτιο του 1894. Στη θέση αυτή αναδείχθηκαν, επί 14 έτη, η διοικητική του ικανότητα, οι δομημένες θέσεις του γύρω από την πίστη του στον Χριστό και, κυρίως, η αξιοσύνη του στη διδασκαλία του ποιμαντικού λειτουργήματος.
Το βιβλίο του με τίτλο «Ποιμαντική», μπορεί να εξασφαλίσει Ιερείς με πλήρεις γνώσεις αναφορικά με το Ιερό Λειτούργημά τους.1 Αυτό ήταν πολύ σημαντικό δεδομένου ότι, πριν από τον φωτισμένο Διευθυντή, οι καθηγητές και το Δ.Σ. της Ριζαρείου Σχολής ήσαν ελαφρώς προσανατολισμένοι προς τα δυτικά πρότυπα, τα ξένα προς την πνευματικότητα των ορθοδόξων δογμάτων.
Από την εποχή που, ως έφηβος στην ΚΠολη, έγραφε επάνω στις χαρτοσακκούλες των πελατών του καπνοπωλείου χριστιανικές ρήσεις έως τα 22 χρόνια του, οπότε εργάστηκε με μεγάλη επιτυχία στην Αγιοταφική Σχολή του Φαναρίου, διδάσκοντας και εμπλουτίζοντας τον εαυτόν του με θεολογικές γνώσεις, ήλθε σε επαφή με ανώτερους πνευματικούς παράγοντες της Βασιλεύουσας. Η οκταετία αυτή στην ΚΠολη ήταν αρκετή για να εισέλθει στο πνεύμα των Πατριαρχείων και να ανέβει σε ένα ανώτερο επίπεδο πνευματικών γνώσεων. Το ίδιο συνέβη και με τη διαμονή του κοντά στον Πατριάρχη Σωφρόνιο. Επομένως, με τον διορισμό του στη Ριζάρειο Σχολή είχε ήδη την εμπειρία μιας ανωτάτου επιπέδου διδασκαλίας επί των μελλόντων Ιερέων, όπως και γνωριμίες με ανώτερα ιερατικά στελέχη, τα οποία θα μπορούσε να συμβουλεύεται.
Στην ΚΠολη το 1878 είχε ιδρυθεί η «Κεντρική Ιερατική Σχολή της Χάλκης», πριν από την ίδρυση της οποίας είχε προηγηθεί έντονη αρθρογραφία περί της ανάγκης ιδρύσεως Ιερατικών Σχολών.2 Ο πολυμαθής και ερευνητής π. Νεκτάριος θα είχε οπωσδήποτε πληροφορηθεί, πριν διευθύνει τη Ριζάρειο, με ποιον τρόπο θα έπρεπε να οργανωθεί μία ανώτερη Εκκλησιαστική Σχολή. Άλλωστε κατείχε τα δέοντα προσόντα.
Παράλληλα με τη φωτισμένη οργάνωση και διδασκαλία του πρέπει να τονίσουμε ότι ο π. Νεκτάριος χάριζε, δια των ιδίων του πράξεων, ένα θαυμάσιο παράδειγμα ταπείνωσης, αγάπης και υπομονής. Μία μέρα δίδαξε στην τάξη ξυπόλυτος, επειδή, μπαίνοντας στη Σχολή είχε δώσει τα υποδήματά του σε κάποιο φτωχό.
Όταν ασθένησε, για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο επιστάτης, ο οποίος ξημερώματα φρόντιζε για την καθαριότητα της αυλής, των χώρων υγιεινής και των άλλων χώρων της Σχολής, ο Διευθυντής π. Νεκτάριος ανέλαβε σιωπηλά αυτήν την εργασία, για να μην χάσει ο επιστάτης τη θέση του. Τότε δεν υπήρχαν αναρρωτικές άδειες και ασφάλειες των εργαζομένων.
Όταν δε κάποιος από τους μαθητές του έπεφτε σε κάποιο ατόπημα, ο π. Νεκτάριος του εξηγούσε με αγάπη ότι φταίει ο ίδιος που δεν του είχε εξηγήσει ορισμένα πράγματα. Στη συνέχεια τον συμβούλευε με κατανόηση και αγάπη. Οι μαθητές του τον θαύμαζαν και τον αγαπούσαν.
Προτεστάντες Ιεραπόστολοι
(οι Μισσιονάριοι)
Η πολύτιμη παρουσία στην Αθήνα του Νεοπατέρα Νεκταρίου κάλυπτε ουσιαστικά την απειλητική για την Ορθοδοξία εμφάνιση των Προτεσταντών Μισσιοναρίων κατά τον 19ο αι., οπότε ο π. Νεκτάριος κήρυττε με πάθος τον θείο Λόγο σε Εκκλησίες. Προτεστάντες “Μισσιονάριοι”, έχοντας εισχωρήσει στην Ελλάδα και στην Μ. Ασία, προσπαθούσαν να διασαλεύσουν τις ορθόδοξες πεποιθήσεις αδύναμων χριστιανών διαδίδοντας διδασκαλίες δήθεν χριστιανικές, ξένες από το Ευαγγελικό κήρυγμα, που προέρχεται από αυτήκοους και αυτόπτες μάρτυρες της διδασκαλίας του Ενανθρωπήσαντος Κυρίου Ιησού Χριστού.
Οι Μισσιονάριοι έρχονταν από ξένες δυτικές χώρες, που δεν είχαν καμμία σχέση με τους μαθητές, τους Αποστόλους και τους διαδόχους τους, οι οποίοι «συγκροτούσι την άρρηκτον και θεότευκτον άλυσιν των ιεραρχών της του Χριστού Αγίας Εκκλησίας». Οι Μισσιονάριοι κατείχαν πλούτο χρημάτων, με τον οποίο εξαγόραζαν αδύναμες συνειδήσεις, εξέδιδαν βιβλία και ίδρυαν σχολεία, υποσχόμενοι γήινα αγαθά. «Ταύτα πάντα σοι δώσω, εάν πεσών προσκυνήσης μοι» (Ματθ. δ´, 9).
Όμως ο Άγιος Νεκτάριος διαλαλούσε με σθένος και ανέλυε τον λόγο του Σωτήρος «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα Έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντες αυτούς τηρείν πάντα όσα ενετειλάμην υμίν» (Ματθ. κη´, 19-20). Είναι γνωστό ότι οι Προτεστάντες δεν δέχονται τις ιερές Εικόνες, όπως και την μεγίστης σπουδαιότητας θεϊκή παρουσία της Υπεραγίας Θεοτόκου ως Μητέρας του Ενανθρωπήσαντος Σωτήρος Ιησού Χριστού.
Ταξίδια στην Αλεξάνδρεια και στο Άγιον Όρος
Παράλληλα με τη διεύθυνση της Ριζαρείου Σχολής ο π. Νεκτάριος συνέχιζε το συγγραφικό του έργο, που ήδη ήταν ογκώδες.
Το φθινόπωρο του 1899 έφυγε από τη ζωή ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Σωφρόνιος. Ο π. Νεκτάριος στενοχωρήθηκε πολύ, διότι ο ορθόδοξος λαός της Αιγύπτου ζητούσε να επιστρέψει ο αγαπητός του Μητροπολίτης Πενταπόλεως ως άξιος αντικαταστάτης του Σωφρονίου. Άλλωστε σοβαρά περιοδικά των Αθηνών θεωρούσαν πιθανή την υποψηφιότητά του ως Πατριάρχου Αλεξανδρείας. Το περιοδικό «Ανάπλασις» στις 9/9/1899 έγραψε ότι «Η υποψηφιότητα του πατρός Νεκταρίου είναι εκ των μάλιστα βαρυνουσών, διότι τυγχάνει εις εκ των πλέον διακεκριμένων θερμουργών και αδιαβλήτων ιεραρχών, ους έχει να επιδείξει η Ορθόδοξος Ανατολική Εκκλησία».
Όμως ο π. Νεκτάριος δεν θαμπωνόταν από τα επίγεια αξιώματα. Κατέφυγε στην προσευχή. Νοιαζόταν μόνο για την ειρήνευση στις τάξεις των Πατριαρχείων. Έκανε δύο (2) ταξίδια στην Αλεξάνδρεια και ηρέμησε όταν εκλέχθηκε ως νέος Πατριάρχης ο Φώτιος Περόγλου.
Εκτός από τα δύο αυτά ταξίδια, κατά τη διάρκεια καλοκαιρινών διακοπών, ο π. Νεκτάριος επισκέφθηκε το Άγιον Όρος, έχοντας και την άδεια του Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντίνου Ε´. Η ησυχαστική του διάθεση υπήρχε πάντα μέσα του, έχοντας εκδηλωθεί, όπως ήδη αναφέραμε, στη μακρά διαμονή του στη Χίο, όπου μυήθηκε στον μοναχισμό από τον Γέροντα Παχώμιο, με τον οποίο τον έδεσε στενή φιλία.
Στο Άγιον Όρος επισκέφθηκε τις βιβλιοθήκες των Μονών, όπου, με την άδεια του Οικ. Πατριάρχη, εντρύφησε στα ιερατικά του αρχεία. Μελέτησε σπάνια χειρόγραφα, καλύπτοντας τον διακαή πόθο του για μια ουσιαστική ιστορικά και θεολογικά επίσκεψη στο Άγιον Όρος. Γνωρίστηκε με πολλούς Αγιορείτες Πατέρες, όπως τον Πανάρετο Καυσοκαλυβίτη και τον Δανιήλ Κατουνακιώτη. Στη Μονή του Αγίου Διονυσίου αντέγραψε την επιστολή του Πάπα Ιωάννη Η´ προς τον Φώτιο, την οποία περιέλαβε στο έργο του «Περί των αιτίων του σχίσματος».
Πέραν του πνευματικού του συνδέσμου με τους ασκητές ο π. Νεκτάριος γνωρίστηκε με τον Νικόλαο Πλανά, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και τον Αλέξανδρο Μωραϊτίδη. Τα ενδιαφέροντά του απλώνονταν πάντοτε σε όλο το εύρος των πνευματικών ενασχολήσεων.
Η δράση του Αγίου Νεκταρίου σε εθνικό επίπεδο
Υπό τη διεύθυνση του Αγ. Νεκταρίου η Ριζάρειος Σχολή έδωσε το «παρών» και στον Μακεδονικό αγώνα. Η Ριζάρειος Σχολή, στα χέρια του φωτισμένου Διευθυντού της, δεχόταν σπουδαστές και από υπόδουλες στους Τούρκους περιοχές επικεντρωμένη στα εθνικά ιδανικά. Άποροι μαθητές από τη Μακεδονία γίνονταν με αγάπη δεκτοί στη Σχολή, ενώ παράλληλα οργανώνονταν έρανοι υπέρ της αγωνιζομένης Μακεδονίας.
Σημαντική ήταν η γνωριμία του Αγίου Νεκταρίου με τον Μητροπολίτη Καστορίας Γερμανό Καραβαγγέλη, ο οποίος τόνιζε την αναγκαιότητα της ορθής κατάρτισης των Ιεροσπουδαστών, ώστε να στοχεύουν και αυτοί προς την εξυπηρέτηση των εθνικών συμφερόντων.
Η θυσία του Παύλου Μελά στο βωμό της ελευθερίας συγκίνησε βαθύτατα τον Άγ. Νεκτάριο, ο οποίος τέλεσε λαμπρό μνημόσυνο στις 21 Μαΐου 1905 υπέρ των πεσόντων Μακεδονομάχων.
Στην ομιλία του «Περί κλήσεως και αποστολής του Έλληνος» θέρμανε το εθνικό φρόνημα των μαθητών, με αποτέλεσμα δύο (2) μαθητές του να φύγουν, χωρίς άδεια, για να καταταγούν στον Μακεδονικό αγώνα.
Η Ριζάρειος Σχολή έκανε σωρηδόν δεκτές τις αιτήσεις μαθητών από τον Πόντο και τη Μικρά Ασία, προκειμένου η εθνική δράση να εξαπλωθεί και σε άλλες αλύτρωτες περιοχές. Η Πολιτεία τίμησε τον Άγ. Νεκτάριο για την προάσπιση της Ελληνικότητας του Γένους διορίζοντάς τον ως κριτή της «Φιλοσοφικής Προπαιδείας και Παιδαγωγικής» στα διδασκαλεία και εκπαιδευτήρια της Μέσης Εκπαιδεύσεως.
Ο σεβασμός πλήθους Ελλήνων προς την πολυσχιδή δράση του χαρισματικού Αγ. Νεκταρίου προκάλεσε στους πιστούς την ανάγκη να τον προσεγγίζουν για πνευματικές συμβουλές και εξομολογήσεις. Ήταν τέτοια η προσέλευση του λαού στον Ιερό Ναό του Αγίου Γεωργίου της Ριζαρείου, όπου λειτουργούσε ο Άγ. Νεκτάριος, ώστε το αρμόδιο συμβούλιο αναγκάσθηκε να εκδώσει ειδικά εισιτήρια εισόδου στον Ιερό Ναό.
Μέσα σ᾽ αυτό το κλίμα πλησίασε τον Άγιο μία ομάδα ευσεβών νεαρών γυναικών, οι οποίες αναζητούσαν μέντορα και ένα χώρο κοντά στην Αθήνα για να μονάσουν. Αυτό ήταν το προοίμιο της λαμπρής Μονής της Αγίας Τριάδος στην Αίγινα.
(Συνεχίζεται)
Υποσημειώσεις
- Το δερματόδετο βιβλίο του π. Νεκταρίου με τίτλο «Ποιμαντική», εμπεριέχει τις περί Ποιμαντικής παραδόσεις του, εκδ. Νεκτάριος Παναγόπουλος. Αποτελεί ένα αληθινό ιστορικό-ιερό μνημείο, 281 σελίδων: 1) Εκτενέστατη Εισαγωγή περί του μαθήματος, 2) Ο Απόστολος Παύλος ως πρώτος καθοδηγητής των Ποιμένων, 3) Περί της Εκκλησίας (Ορισμός, Σκοπός, Έργο κ.ά.), 4) Περί των Μυστηρίων (Τι είναι τα Μυστήρια – Ανάλυση όλων των Μυστηρίων), 5) Περί της ιερωσύνης, 6) Περί του Επισκόπου, 7) Διάκρισις Επισκόπου-Πρεσβυτέρου, Ονομασία των Επισκόπων, 8) Τα προσόντα των πνευματικών ποιμένων (Θρησκευτικά, Διανοητικά, Φυσικά, Σωματικά, ηλικιακά σε πλήρη ανάλυση).
ΗΘΟΛΟΓΙΑ: α) «Αρετολογία», β) «Ηθική κακίας» [Το α) και το β) σε 50 σελίδες], «Τα καθήκοντα προς την Εκκλησία και προς το ποίμνιον», 26 σελίδες.
Στο Παράρτημα της «Ποιμαντικής»: «Περί του ύψους, της τιμής και των μεγαλείων των πνευματικών ποιμένων», «Ότι ολίγοις προσήνει το ιερατικόν αξίωμα», «Περί της της ψυχής καθαρότητος», «Περί του πλούτου των ιερέων» και πολλά άλλα, που αρμόζουν ή δεν αρμόζουν στον ιερέα, σε 36 σελίδες. Τέλος, «Περί των κανόνων της Εκκλησίας», σε 17 σελίδες. Όλες οι σελίδες είναι πολύ πυκνογραμμένες και εξαντλούν το θέμα το οποίο επεξεργάζονται.
- Το 1894, που ο π. Νεκτάριος διορίσθηκε στη Ριζάρειο, βρισκόταν στην Αθήνα ο Σμυρναίος Λόγιος Μηνάς Χαμουδόπουλος (αδελφός του παππού της γράφουσας), ο οποίος το 1880 υπήρξε ο ιδρυτής και αρχισυντάκτης του Πατριαρχικού περιοδικού «ΑΛΗΘΕΙΑ», μετέπειτα «ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ», επί της α´ Πατριαρχείας του επιφανούς Πατριάρχου Ιωακείμ Γ´ (1878-1884). Ως αρχισυντάκτης ο Μ.Χ. στα πρώτα τεύχη της «Αλήθειας» είχε αρθρογραφήσει επιστημονικά, αναφορικά με την επείγουσα ανάγκη δημιουργίας Εκκλησιαστικών Σχολών, προκειμένου οι μέλλοντες ιερείς να γνωρίζουν εις βάθος το πώς θα στηρίζουν ακλόνητη την πίστη των πιστών προς την αποκαλυπτική Ορθόδοξη Αλήθεια.
Ο κατά τρία (3) χρόνια πρεσβύτερος του π. Νεκταρίου Μ.Χ., οπωσδήποτε θα είχε επιδιώξει συνάντηση με τον π. Νεκτάριο, προκειμένου να συζητήσουν, εκτός άλλων, για τη λειτουργία της Σχολής της Χάλκης, η οποία είχε ιδρυθεί το 1878. Επομένως ο π. Νεκτάριος έλαβε και από την πηγή αυτή συμβουλές, τις οποίες αξιοποίησε στη Διεύθυνση της Ριζαρείου.
